Anne T. Reitsma

Anne Tjittes Reitsma (Lemmer 1806 - Groningen 1880),) was predikant (te Groningen van 1845 tot 1880), theoloog (met eredoctoraat Groningen) en schrijver. Hij was één van de intekenaars op Ottema's eerste uitgave van Thet Oera Linda Bok.

publicaties 1873

• 31 augustus, LC - Verslag vergadering Fr. Genootschap d.d. 27-8-1873 m.n. over voordracht Reitsma.

Heden werd, onder voorzitterschap van den heer mr. J. Dirks, de 185e vergadering gehouden van het Friesch genootschap voor geschied-, oudheid- en taalkunde, welke door 20 leden en 2 gasten werd bijgewoond. (...)

De heer dr. A.T. Reitsma hield eene voorlezing van een historisch kritisch onderzoek aangaande Thet Oera Linda bok. Na een kort woord tot inleiding over de merkwaardigheid van het geschrift, handelde hij over de echtheid daarvan, om bij een latere gelegenheid te spreken over zijne historische waarde.

Het ondenrzoek naar de echtheid lost zich op in de volgende vragen: 1e. is het door dr. Ottema uitgegeven HS. werkelijk door Hiddo Oera Linda in 1256 geschreven? 2e. is dit HS. een afschrift van een ander HS. door Liko Oera Linda in 803 vervaardigd? 3e. zijn de in het HS. van 803 voorkomende stukken werkelijk uit den tijd en van de hand der schrijvers, wier naam zij dragen, derhalve opgesteld tusschen 558 vóór Christus en het midden der le eeuw vóór Christus.

Wat de 1e vraag betreft pleiten voor de echtheid, behalve de wijze, waarop het HS. in de familie Over de Linden is gekomen, a. de taal, waarin het is geschreven, het naast overeenkomende met de taal der oudste oudfriesche documenten, b. het geheel oorspronkelijke, van het latere romeinsche afwijkende letterschrift, en c. het schrijfmaterieel, dat daartoe is gebruikt.

Met opzigt tot de 2e vraag blijkt uit eene opmerkelijke gaping in het HS., ontstaan door het omslaan van twee bladzijden te gelijk, dat het geen origineel, meer eene kopie is. Bovendien is het korte voorberigt van Liko volkomen in overeenstemming met den tijd van Karel den Groote, waarin het geschreven is, en verklaart tevens waarom dit geschrift van dien tijd af niet meer kon behooren tot de nationale letterkunde, maar alleen als eene reliquie in eene familie is bewaard geworden.

Wat aangaat de 3e vraag, blijkt uit de verhouding, waarin de verschillende stukken tot elkander staan, zooals zij in dit boek zijn opgenomen, dat Adela in 558 begonnen is met de opteekening van de merkwaardigste overleveringen der oudheid, dat dit werk door hare nakomelingen geregeld is voortgezet in de familie Oera Linda en misschien tot aan den tijd van Liko, hoewel het laatste gedeelte dier geschriften is verloren gegaan, zoodat ieder der volgende schrijvers een sprekend getuige is voor de echtheid der voorgaande stukken.

Wat het inwendig bewijs voor de echtheid betreft: werd door spreker aangewezen, vooreerst, dat de algemeene cultuurtoestand, waarin Frya's volk naar luid dezer geschriften in de 6e eeuw vóór Christus verkeerde, volstrekt niet in strijd is, maar behoudens het eigenaardige van dit volk geheel overeenstemt met den toenmaligen cultuurtoestand van andere oude volken, — ten andere, dat de trant van geschiedschrijving hier nog geheel in hare kindsheid verkeert, en nog geen spoor van kunst verraadt, en vergeleken mag worden met de historiebeschrijving der grieksche logographen vóór Herodotus. Op deze uit- en inwendige gronden besloot spreker tot de echtheid van het geschrift.

(...)

• 20 september, Spectator bl 302, JJK 42 - Flanor (= C. Vosmaer) - Kritiek op de voorlezing van dr A.T. Reitsma voor het Fries Genootschap.
• 20 oktober, Prov. Friesche Crt., JJK 44 - Verslag van de lezing van dr A.T. Reitsma voor het Fries Genootschap.
• 26 oktober, LC, JJK 45- Verslag van de 2de lezing van dr. A.T. Reitsma voor het Fries Genootschap d.d. 23-10-1873.

In de vergadering van het Friesch Genootschap op donderdag j.l. hield Dr. A.T. Reitsma, van Groningen, een tweede voorlezing over het welbekende Oera Linda Boek, nu beschouwd in zijne historische waarde.

Het onderzoek naar de historische waarde van het Oera Linda Boek laat zich samenvatten in de vraag, of de berigten in deze geschriften gegeven, passen in het raam der wel geconstateerde wereldgeschiedenis, dan of zij daarmede in strijd zijn.

Even als bij andere volken gaat bij Frya's volk, volgens deze berigten, aan den historischen tijd een mythisch tijdvak vooraf. Tot dat mythische tijdvak behoort de Kosmogonische mythe, die de onmiskenbare teekenen van oorspronkelijkheid aan zich draagt, en de mythe van de uitvinding van het letterschrift door Frya, Irtha's jongstgeborene.

Het Sagen-tijdvak vangt aan met het verhaal van het verzinken van Atland (2193 vóór Chr.) Bij deze sage ligt ten grondslag het geologisch feit van de vorming der Noordzee en de afscheuring van Engeland van den vasten wal. Zij herinnert aan de Grieksche sage van de verdwijning van het eiland Atlantis. De spreker merkt daarbij op, dat de geologische, antiquarische en linguistlische onderzoekingen in de laatste 25 jaren daarheen leiden, dat niet alleen aan het menschdom in het algemeen, maar ook aan bijzondere volken een veel langer bestaan moet worden toegekend, dan de traditionele geschiedenis tot hiertoe deed. Het bezwaar tegen de berigten in het Oera Linda Boek, omdat ze tot 2000 jaren vóór Chr. opklimmen, mag men daarom van geene waarde achten. De geloofwaardigheid van de hier voorkomende verhalen behooren, elk op zich zelf, in verband met de geheele wereldgeschiedenis, critisch onderzocht te worden. Vervolgens wordt de inhoud van Adela's beek nagegaan en aangewezen, dat de daarin voorkomende verhalen in de hoofdzaak niet in strijd zijn met van elders bekende gebeurtenissen, maar zich daar gereedelijk aansluiten. Voor zooverre die berigten aan het begin en het slot van het boek Adela zelve betreffen, vallen zij geheel in het historisch tijdvak.

In de voortzetting van Adela's boek door hare kinderen Adelbrost en Appollonia komt niets voor, dat punten van aanraking aanbiedt met gelijktijdige geschiedenis, omdat het zich alleen tot eigen aangelegenheden bepaalt. Doch wat het daarvan mededeelt, is in volkomen zamenstelling met de vroegere toestanden van Frya's volk in Adela's boek geschetst. Onder de stukken, die door Frethorik en Wiljow zijn medegedeeld, wordt de aandacht vooral gevestigd op het verhaal van de terugkeering van de Geertmannen uit Indië en de komst van Friso in verband met de verhalen van oude Friesche kronieken. De daaraan verknochte berigten ven Hellenia, omtrent Boedha's persoon, leer en karakter, worden op treffende wijze bevestigd door hetgeen ons van elders uit historische bronnen bekend is. In Konereeds geschrift verdient bovenal de aandacht de geschiedenis der verdere lotgevallen van Friso, die van zijn zoon Adel, alsmede beschrijving van Indië uit een brief van Ljudgert aan Konereed's vader. Uit vergelijking van de eerste stukken met de oude Friesche kronieken wordt hunne juistheid betoogd, en aangewezen hoe het laatste document een krachtig bewijs is voor de waarheid van hetgeen uit het reisboek van Ljudgert, is medegedeeld. Wat in het stuk van Beeden over Adel III voorkomt, wordt vergeleken met de koningreeks der Friesche kronieken en aangewezen, hoe het als aanvulling daarmede in overeenstemming kan worden gebragt.

Het laatste fragment, dat over Asiga Askar of Zwarte Adel handelt, lijdt aan een chronologisch bezwaar, dat door eene kleine verbetering kan worden weggeruimd. Er wordt aangetoond, dat de schrijver blijkt bekend te zijn met den toen reeds tot Brittanje doorgedrongen voortgang der Romeinsche wapenen, ofschoon hij Caesars naam niet vermeldt. Dat in dit stuk nog geene melding gemaakt wordt van Batavieren, stemt overeen met Strabo, die in zijne beschrijving van Germanië ook nog niet van Batavieren spreekt. Al deze bijzonderheden leggen getuigenis af voor de historische waarde van het Oera Linda Boek.

Aan het slot zijner rede vestigt de spreker de aandacht op het hooge belang, hetwelk deze geschriften hebben voor de algemeene wereldgeschiedenis en inzonderheid voor die van ons vaderland, daar het uitgangspunt van de laatste hierdoor meer dan 2000 jaren dieper in het verleden wordt teruggeplaatst. Niet minder gewigtig is dit boek voor de kennis van de oude Friesche taal, niet alleen omdat het veel ouder is dan de bekende Friesche wetboeken, maar ook omdat het stukken bevat uit zeer verschillende tijdperken, loopende van de zesde tot de eerste eeuw vóór Christus. Even belangrijk is dit boek voor de geschiedenis van het letterschrift, daar het, nevens den Egyptischen en Phonicischen oorsprong, eene nieuwe, daarvan onafhankelijke bron aanwijst, waaruit het is ontstaan.

Eindelijk valt in het oog, hoe belangrijk het is voor de geschiedenis der godsdiensten, omdat wij hier bij den aanvang van Frya's volk een zuiver en eenvoudig monotheïsme aantreffen, dat eerst later tot polytheïsme is ontaard en verbasterd.

• 9 november De Noordstar, JJK 46 - Verslag van de lezingen van dr. A.T. Reitsma op 27 Aug. en 16 Oct. 1873 [opgemaakt door mr J. Dirks].

Overig

Brieven van Reitsma vermoedelijk aan Ottema april 1873 en 21-3-1874 - JJK Bc.

In briefwisseling Ottema - Over de Linden

Ottema aan Over de Linden, april 1873:

Al is alles stil, er is toch wel werking. Ds. Reitsma te Groningen is bezig een stuk over het OLB te schrijven. Hoe zeer hij er mee ingenomen is, moge blijken uit nevens gaanden brief. Ik bezorg hem de nodige inlichtingen en terechtwijzingen, en lever ook andere bijdragen. Zoo zend ik hem heden het hierbij gevoegde opstel (...) Als Ds. Reitsma zijn werk klaar heeft, krijg ik het nog eerst ter inzage, voordat het gedrukt wordt.

Ottema aan Over de Linden 28-8-1873:

Gisteren den 27 Augs heeft Ds. Reitsma zijne redevoering bij het Friesch Genootschap gehouden. Ik haast mij u er een uittreksel van toe te zenden met het verzoek dat te laten overschrijven en in de Heldersche Courant te plaatsen. Het zal even zoo met het verslag van de vergadering in de Leeuwarder Courant geplaatst worden. Ik ben blijde dat er nu eens eene stem in het openbaar gesproken heeft. Van het tweede stuk van Ds. Reitsma, later voor te dragen, zal ik u te zijner tijd in kennis stellen.

Over de Linden aan Ottema 1-9-1873:

Ds. Reitsma heeft zich goed gehouden; het staat al in de Heldersche Courant en ik ben benieuwd wat de Heldersche wereld er van zeggen zal. (...) En hoe is de voordragt van den Heer Reitsma door de Leeuwarder geleerden opgenomen?

Over de Linden aan Ottema 15-9-1873:

(...) Toen mijn vrouw de deur geopend had trad een der heeren binnen. “Ben ik hier teregt bij den heer over de Linden? (...) Ik kom uit Groningen en wenschte het handschrift wel eens te zien.”

“Is U dan Domine Reitsma?”

“Nee ik ben professor in de theologie. Mijnheer Reitsma heeft een mooi stuk over het Handschrift geschreven en voorgelezen, waarin Hij de deugdelijkheid van het handschrift mijns inziens grondig bewezen heeft. Een gedeelte heeft hij daarna voorgelezen in het Friesch genootschap, en het andere gedeelte in een gesloten gezelschap, waarbij ik ook tegenwoordig was, maar dat was al even degelijk als het ander. Hij zal het later ook in de vergadering van het Friesche genootschap voorlezen en daar hij mijns inziens de echtheid van het stuk bewezen heeft, wilde ik het ook eens zien.”

(...) Toen zijn Edelen weg ging gaf hij mij zijn kaartje en wie denkt UEd nu dat het was? P. Hofstede de Groot. (...)

[P.S.] Als mijnheer Reitsma zijn speech gehouden heeft zal UEd het mij wel schrijven en als zijn verhandeling in druk komt moet den heer Kuipers mij vier exempl aren toezenden. Zoo Hij wil.

Ottema aan Over de Linden 16-9-1873:

Tegelijk met dezen zend ik u een vijftal afdrukken van de schets van Ds. Reitsma's voorlezing [JJK 46; verslag opgemaakt door J. Dirks]. Van het volgende zal ik u te eignen tijde op de hoogte houden.

Over de Linden aan Ottema 26-10-1873:

Uw brief met bijliggende verslagen omtrent de redevoering van Ds Reitsma heb ik met genoegen gelezen. (...) In den brief van Ds. Reitsma vind ik deze uitdrukking: “En wat het karakteristieke onderscheid tusschen Fryja's volk en de andere Rijken vooral bestond in erkenning van persoonlijke vrijheid aan de eene en onderwerping aan het gezag aan éénen despotische aan de andere zijde, enz.” Van deze opmerking heb ik niets in de Friesche Courant of in uw gedrukte blaadjes vernomen. (...)

Ottema aan Over de Linden 27-10-1873:

Bij uwe opmerking omtrent eene periode van Ds Reitsma's brief moet gij in het oog houden, dat het Verslag slechts eene korte opgave van de hoofdpunten van de redevoering is, (de schets van de preek). Het door u bedoelde denkbeeld is in de redevoering wel degelijk besproken. Woensdag avond houdt Reitsma die voorlezing te Groningen.

Ottema aan Over de Linden 29-10-1873:

Hierbij zend ik u het Verslag van de tweede lezing van Dr. Reitsma, die met veel genoegen en belangstelling gehoord is. De volgende vergadering zal aan hetzelfde onderwerp gewijd zijn in den vorm van wetenschappelijke bespreking, waarbij ik het woord zal voeren tot het beantwoorden van vragen, het geven van inlichtingen, enz. Het is een bewijs, dat men aan het boek eene ernstige aandacht begint te schenken. Daartoe heeft de vergadering mij opgedragen om namens het Genootschap u den wensch te kennen te geven en het verzoek, dat gij mij in staat wilt stellen eenig gedeelte van het Handschrift in die bijeenkomst te laten zien.

Over de Linden aan Ottema 8-12-1873:

Ik ben bij al mijne blijdschap echter moeyelijk te vreden te stellen. U zal mij namelijk nog altoos zeggen of Ds. Reitsma zijn verhandeling in het licht zal geven. Mij dunkt als die verhandeling zoo op pooten staat als mijnheer Hofstede de Groot mij gezegd heeft, welke die in een gesltooten gezelschap van geleerden heeft hooren voorlezen, dan zou het wel de moeite waard zijn, omdat er dan zoo veel honderden zouden zijn welke er mede bekend werden als er nu individuen zijn.

Ottema aan Over de Linden 18-12-1873:

Heden voor acht dagen hebben wij eene vergadering van het Friesch Genootschap gehouden, gewijd aan De bespreking van het O.L. Bok. Als woordvoerders van de bestrijding traden op Mr. J. Telting en Mr. A. Bloembergen, terwijl de verdediging gevoerd werd door Ds. Reitsma en mij. Het talrijk publiek was verbaasd, dat de oppositie niets dan beuzelingen, vitterijen en drogredenen wist te berde te brengen. Alles advocaten-spitsvondigheden, die het geene moeite kostte om te wederleggen. (...) Het HS is met veel belangstelling bezichtigd.

Op blog Saved from the flood (2018)

• over de lezingen van Reitsma, met afschrift van twee verslagen.

• Kwartierstaat en familie van Reitsma.