1940 Karel de Frank

Deze tekst bevat de gebruikelijke misvattingen (zoals over een vermeend Romeins Rijk), voortkomend uit een geloof in de authenticiteit van bronnen over de ‘Klassieke Oudheid’ en de vroege ‘Middeleeuwen’, die in de zgn. Renaissance zouden zijn herondekt, gekopiëerd en vervolgens direct verloren gegaan. Deze dubieuze bronnen lijken deels te zijn gebaseerd op ware feiten en namen. Wanneer de de fictie eruit wordt gefilterd kan toch waardevolle informatie overblijven, die o.a. op basis van OL, nieuwe archeologie en genetica een reconstructie mogelijk kan maken. Andersom kan het ook dienen om delen uit OL beter te begrijpen.

Karel de Frank — de Groote?

De Franken en de kerstening

door F.J. Los

uitgeverij “Volk en Bodem”

Amsterdam [Oogstmaand/augustus 1940]

Voorwoord

[7] Over de tekortkomingen der hedendaagsche geschiedschrijving zou een boekdeel zijn te vullen. Terwijl deze wetenschap haar taak, waar het de vaststelling en beschrijving der feiten betreft, meestal op bevredigende en soms zelfs op bewonderenswaardige wijze vervult, schiet zij gewoonlijk schromelijk te kort in het andere deel van haar taak: de belichting en verklaring der feiten. Het individualisme en materialisme van den tijd, die achter ons ligt, hebben de geschiedkundige gebeurtenissen en personen anders doen zien, dan wij die thans zien, maar er zijn nog andere oorzaken, die het beeld onzuiver maakten.

Tot deze behoort allereerst het veel voorkomend streven, om het beeld der geschiedenis niet al te onaangenaam te doen uitvallen voor de machthebbers der eeuw, die in laatste instantie ook beschikken over het wel en wee van den armen geschiedschrijver. Dit streven, waarvan de schrijver zich niet altijd bewust behoeft te zijn en dat voortkomt uit menschelijke zwakheld, doet vanzelfsprekend te kort aan de geschiedenis als wetenschap. Immers is wetenschap slechts het zoeken naar waarheld en de vraag, of de resultaten van dat zoeken den heerschenden machten al of niet aangenaam zullen zijn, is daarbij volkomen onverschillig.

Niets doet echter het beeld der geschiedenis, zooals wij het zien, zoozeer verschillen van dat, hetwelk tot dusver opgeld deed, als het inzicht, dat het ras als verklaringsfactor niet kan worden gemist. Terwijl de diepere oorzaken van het wereldgebeuren gewoonlijk worden gezocht in „omstandigheden”, vaak van materieelen aard, dus van het wisselende, blijft het onveranderlijk blijvende, de aangeboren aard, de erfelijke, aan het ras gebonden aanleg, doorgaans buiten beschouwing. Wat zich hier wreekt, is het algeheele gebrek aan biologisch inzicht, dat bij de meeste geschiedschrijvers valt op te merken en dat het beeld, dat zij van de geschiedkundige ontwikkeling ontwerpen, steeds onvolledig doet blijven. In het onbevredigende karakter der gegeven „verklaring” ligt vermoedelijk ook één der voornaamste oorzaken, waaraan het moet worden toegeschreven, dat de voor onze wereldbeschouwing zoo uiterst [8] belangrijke wetenschap der geschiedenis in onzen tijd bij velen in discrediet is geraakt.

Wanneer in dit boek getracht zal worden een juister inzicht te verkrijgen in een tijdperk der geschiedenis, dat voor ons Germanen van het grootste belang is, de periode namelijk, die, liggend tusschen Oudheid en Middeleeuwen, in de regeering van Karel den Frank — door velen nog steeds als „de Groote” vereerd — haar afsluiting en bekroning vindt, dient daarbij door den lezer steeds in het oog te worden gehouden, dat niet het geven van een nieuwe geschiedbeschrijving, maar het den weg banen naar een nieuwe geschiedbeschouwing ons doel is. Met deze doelstelling hangt samen, dat niet naar volledigheid is gestreefd, maar dat, integendeel, veel is weggelaten, wat niet ter zake diende, al is anderzijds wel getracht de daardoor in het geschiedverhaal ontstane hiaten toch zooveel mogelijk te overbruggen, teneinde den samenhang van het geheel niet te verstoren.

Nog een andere opmerking moet hier worden gemaakt. Dit werk is niet de vrucht van een zelfstandige bronnenstudie, maar berust op de zorgvuldige bestudeering en onderlinge vergelijking van een aantal werken en recente publicaties, die voor het meerendeel direct op de bronnen steunen en waarnaar in voetnoten wordt verwezen. De schrijver is er zich van bewust, dat hij meer een bemiddelaar is, dan wel de ontdekker van iets nieuws. Al heeft hij echter ook veel aan anderen ontleend, zoo heeft hij toch altijd ernaar gestreefd, niet critiekloos over te nemen, maar het gebruikte materiaal zoo goed mogelijk te schiften en daarbij een strikte onpartijdigheid in acht te nemen. Met name heeft hij getracht, ook aan de bestrijders en tegenstanders van het rassenstandpunt recht te doen wedervaren. Dit neemt evenwel niet weg, dat hij steeds de woorden indachtig is geweest, waarmee een Duitsch geleerde de moeilijkheden, die aan de onbevooroordeelde beschouwing van de genoemde periode in den weg staan, als volgt kenschetst: „Wij willen tot waarheidsgetrouwe gedachten over Karel komen. Dat is ten opzichte van de bronnen, die zonder uitzondering onder de verdenking van eenzijdige begunstiging staan, een moeilijke taak... De bronnen uit dien tijd, waarvan niet een enkele van Saksische of van neutrale kant komt, zijn reeds lang uitgeput, maar toch in bijzonderheden slechts aan weinigen bekend”.

[9] Oorspronkelijk was voor dit boek de titel „Karel de Frank” gekozen. Het bleek evenwel ondoenlijk de figuur van dezen Frankenkoning voldoende te belichten, zonder eerst de geschiedkundige ontwikkeling te schetsen, die aan zijn regeering vooraf ging en de voorwaarden schiep, waaronder zijn optreden plaats vond. Zoo ontstond als vanzelf een meer omvattend werk, waarin ook aan de voorafgaande geschiedenis der Franken, alsmede aan de bekeeringsgeschiedenis der Germanen een nadere beschouwing wordt gewijd. Een samenvattend overzicht van de voorafgaande ontwikkeling vindt de lezer nu in de eerste drie hoofdstukken, die tezamen de inleiding vormen tot de beschouwing van de hoofdfiguur.

Moge dit boek den weg helpen banen naar een Germaansche geschiedbeschouwing, die in de plaats kan treden van de universalistische en internationalistische, die ons van jongsaf is bijgebracht, maar ons nooit heeft kunnen bevredigen.

* * *

Het bovenstaande werd geschreven, nadat het maniscript van dit werk tegen het eind van 1938 was voltooid. Nu de uitgave ervan mogelijk is geworden, dient hieraan nog te worden toegevoegd, dat, behalve een enkele later aangebrachte verbetering, ook het slotwoord uit een lateren tijd stamt. Dit slotwoord, waarin de in dit boek geschetste ontwikkeling nogmaals in haar hoofdtrekken wordt samengevat, waarna de lijn dezer ontwikkeling tot in het heden wordt doorgetrokken en tenslotte getracht wordt een blik op de toekomst te slaan, is eerst in Bloeimaand van dit jaar geschreven, onder den indruk van de geweldige gebeurtenissen, die zich kort tevoren hadden voltrokken.

Nog rest ons een woord van dank uit te spreken aan den heer J.C. Nachenius, secretaris van den Nederlandschen Kultuur Kring, voor den krachtigen steun, dien hij door zijn deskundige doch tevens opbouwende critiek ons bij het schrijven van dit boek heeft gegeven.

Castricum, Oogstmaand 1940. / DE SCHRIJVER.

[nog toe te voegen: blz. 10-156 (hk. 1-5), noten en landkaart]

Eerste hoofdstuk — De Volksverhuizing en haar gevolgen

[10] In de geschiedenis is geen tweede gebeurtenis aan te wijzen, die het aanzien van ons werelddeel zoo volkomen heeft veranderd en het verdere verloop van zijn geschiedenis zoo diepgaand heeft beïnvloed, als de Germaansche volksverhuizing, die mede aanleiding werd tot den ondergang van het Romeinsche Rijk. Een wereldrijk, da bijna de geheele toenmaals bekende wereld omvatte, dat eeuwen had getrotseerd en dat in den loop van zijn bestaan een zoodanige taaie levenskracht had getoond, dat het meerendeel zijner bewoners aan zijn onvergankelijkheid geloofde, stortte ineen en op zijn puinhoopen werden door volken, die tot dusver als barbaren waren veracht, de nieuwe rijken gesticht, die den grondslag zouden vormen voor een geheel nieuwe ontwikkeling.

Niet slechts in haar beteekenis, maar ook in haar tragiek wordt de volksverhuizing nauwelijks door een andere gebeurtenis geevenaard. Heele volken gaan ten onder, andere worden uiteengeslagen, weer andere lijden enorme verliezen; gansche landstreken worden verwoest, steden in puin gelegd, kultuurschatten vernietigd. De grootste tragiek ligt echter in het lot der overwinnaars, het lot van die volken, welke hun doel tenslotte weten te bereiken, de stichters der nieuwe staten, die er — zij het veelal eerst na jarenlange omzwervingen — uiteindelijk in slagen zich duurzaam nieuwe woonplaatsen te verschaffen. Vandalen en Alanen, West-Gothen en Sueven, Boergonden en Langobarden, zij allen worden na korter of langer tijd geromaniseerd; behalve de taal, nemen zij de godsdienst en daarmee vele denkwijzen en gewoonten van de inheemsche bevolking over, verliezen daardoor hun Germaanschen volksaard en worden zoo van overwinnaars overwonnenen. Worden zij eenerzijds de redders van de Romeinsche kultuur en beschaving, daar het slechts aan hun aanwezigheid [11] is te danken, dat in een uitgeleefde wereld met een door en door verbasterde bevolking geestelijk leven mogelijk blijft, zoo gaan zij anderzijds voor het Germanendom als volken verloren, hetzij door romaniseering, hetzij — zooals de Oost-Gothen — door de barbaarsche oorlogvoering hunner vijanden.

Terwijl dus door de Volksverhuizing aan den eenen kant den Germanen de rol toeviel van heerschers over geheel West-Europa, heeft zij aan den anderen kant toch ook den grondslag gelegd voor de geestelijke en kultureele onderwerping der Germanen aan den Romaanschen geest en daarmee voor de eersten een geestelijke slavernij ingeluid, die bestemd was om eeuwenlang te duren en die ook in onzen tijd nog niet door hen is afgeschud. Tevens heeft zij daardoor den weg gebaand naar de opheffing van een tegenstelling, die de geheele geschiedenis van het Romeinsche Imperium had beheerscht, want zoolang dit had bestaan waren de Germanen zijn meest geduchte tegenstanders geweest. Teneinde deze tegenstelling in het juiste licht te zien is het noodig eenigszins uitvoerig stil te staan, zoowel bij den aard van dit rijk, zijn bevolking en zijn kultuur, als bij het wezen en de geaardheid der toenmalige Germanen.

* * *

Het Romeinsche Imperium geniet onder ons nog steeds een aanzien, dat het in bijna geen enkel opzicht verdient, in tegenstelling met het oude Rome. Alle misvattingen, die betreffende dit rijk heerschen, hier recht te zetten, is ondoenlijk; met een beknopt overzicht moet worden volstaan.

In een bijna ononderbroken reeks oorlogen hadden de Romeinen alle volken van het Middellandsche Zee-gebied in een geweldig rijk vereenigd, dat in het Noorden zijn grenzen uitstrekte langs Rijn en Donau. De stichting van dit rijk deed een proces verder om zich grijpen, dat in het Oosten, waar oudere wereldrijken hadden bestaan, reeds enkele eeuwen vroeger was begonnen en dat bestond in een steeds verder gaande vermenging en onderlinge doordringing van alle binnen het Imperium aanwezige volken en rassen, godsdiensten en kulturen. Zoo werden alle volks- en rasgrenzen gaandeweg vervaagd en alle kultureele en godsdienstige tegenstellingen [12] opgeheven. Terwijl in de provinciën de rasmenging sterk was bevorderd door de stichting van talrijke Romeinsche kolonies, wier bewoners zich op den duur met de inheemsche bevolking vermengden, was zij in Italië zelf voornamelijk het gevolg van de op groote schaal gedreven slavernij, die een voortdurenden invoer van rasvreemde elementen — vooral van Syriërs e.a. Oosterlingen — tengevolge had. Als verzwarende omstandigheid kwam hier nog bij, dat in de talrijke oorlogen, maar vooral in de hardnekkige en uiterst bloedige burgeroorlogen, die Rome in den loop zijner geschiedenis bij herhaling hadden geteisterd, steeds weer het beste en krachtigste deel der bevolking op groote schaal was uitgeroeid), terwijl de rest naar verhouding steeds in veel geringer mate was getroffen. Het eind van deze ontwikkeling bestond hierin, dat het geheele rijk door een ten zeerste verbasterde en ontaarde bevolking werd bewoond, waarin ook de Romeinen zelf grootendeels waren opgegaan. Door den bekenden H.S. Chamberlain is deze bevolking met den typeerenden naam „volkenchaos” aangeduid; juister nog is de benaming „rassenchaos”, die wij, in navolging van een anderen Duitschen schrijver), hier willen gebruiken.

De rassenchaos stond op een geestelijk peil en bezat een regeeringsvorm en een „kultuur”, die met zijn wezen in overeenstemming waren. Want waar tegenstellingen en strijd zijn gaan ontbreken, waar, met de opheffing der grenzen, het nationaal besef verloren is gegaan en waar, tengevolge eener ongebreidelde rasmenging, het oorspronkelijke volkskarakter is uitgewischt, daar moeten geestelijk verval en zedenbederf hun intrede doen en is echte kultuur even onbestaanbaar als politieke vrijheid, die niet ontaardt in bandeloosheid. Daarom kan het ons niet bevreemden, dat in de kleurlooze massa, waaruit de rassenchaos in steeds toenemende mate ging bestaan, het type van den kuddemensch den toon aangaf, terwijl sterke en evenwichtige naturen onder haar zoo goed als ontbraken. Door het staatsgezag óf met behulp van „brood en spelen”, óf door ruw geweld in bedwang gehouden, werd het geestelijk leven dezer massa beheerscht eenerzijds door een grof materialisme, anderzijds door een even grof bijgeloof. Het zedelijk peil, waarop zij stond, wordt voldoende geteekend door het feit, dat tengevolge van de ontbinding van het gezin — eenmaal de wortel van Rome’s kracht! — waarmee een [13] schrikbarende toename van het aantal der ongehuwden en een even schrikbarende afname van het kindertal gepaard ging, de ontvolking van het rijk zulke afmetingen had aangenomen, dat heele landstreken braak lagen, terwijl het steeds meer noodzakelijk werd het leger met vreemde huurlingen — meerendeels Germanen — aan te vullen).

Opperbevelhebber van dit leger en tevens hoofd van het geweldige bestuursapparaat, dat langs zuiver mechanischen weg den staat bijeenhield, was een keizer, die als een god door zijn onderdanen werd vereerd en wiens despotisch gezag van Aziatischen oorsprong was. Wel waren, sinds keizer Caracalla aan alle gemeenten van het rijk het burgerrecht had geschonken (212 n.C.), alle vrije inwoners van het rijk rechtens gelijk gesteld, maar dit was, zooals de historicus Wolf terecht opmerkt), niet een gelijkheid in vrijheid, maar in knechtschap; het was bovendien de juridische erkenning van het feit, dat alle in vroeger tijd bestaand hebbende verschillen, ook die tusschen het heerschende staatsvolk en de rest der bevolking, volkomen waren uitgewischt.

Tengevolge der steeds verder gaande vermenging was ook het verband tusschen ras en kultuur) volkomen verbroken. De kultuur van het Imperium, feitelijk een mengelmoes van alle kulturen, die vroeger in het Middellandsche Zee-gebied hadden gebloeid, had zichzelf overleefd en was volkomen verstard. Niet in staat uit eigen kracht zichzelf een kultuur te scheppen, bewaarde deze ontaarde bevolking de geestelijke schatten, die vorige geslachten haar hadden nagelaten, zonder er zelf meer innerlijk deel aan te hebben en terwijl zij genoot van het klatergoud eener oppervlakkige en zuiver uitwendige beschaving, wist zij, dank zij een hoog ontwikkelde techniek, die haars gelijke niet had in de wereld, haar positie nog eeuwen te handhaven, zelfs tegenover vijanden, die in aangeboren kracht en begaafdheid haar verre overtroffen.

De scherpste tegenstelling, die in en door den rassenchaos was overwonnen, was die tusschen het Christendom en den Romeinschen geest. Zoolang de geest van het oude Rome nog ongebroken was, had hij zich tot het uiterste tegen het Christendom verzet; juist de beste en meest nationaal gezinde keizers hebben getracht de nieuwe leer door vervolgingen te onderdrukken. Niet ten onrechte zagen zij in de nieuwe, uit het Oosten binnendringende, godsdienst een gevaar voor staat [14] en maatschappij. Inderdaad vormde een leer, die de gelijkheid aller menschen zoozeer op den voorgrond stelde, als het toenmalige Christendom), voor een staat en maatschappij, die — zooals overal, waar de samenleving gezond is! — op ongelijkheid berustten, een doodelijke bedreiging. Daar kwam dan nog bij, dat de neiging der christenen tot wereldontvluchting en askese hen vrijwel alles deed ontkennen en minachten, wat den Romeinschen staat groot had gemaakt. Daarom golden zij als vijanden van het menschengeslacht.

Het ergste was evenwel, dat de christenen allengs een staat in den staat gingen vormen. Terwijl aan den eenen kant de Romeinsche staat, in verband met de door hem georganiseerde goddelijke vereering van den Keizer, sedert het eind der 2de eeuw meer en meer de vormen aannam van een kerk, aan het hoofd waarvan de Keizer stond in zijn hoedanigheid van opperpriester (pontifex maximus), kreeg aan den anderen kant de christelijke kerk, die er steeds meer toe overging ook de zuiver zakelijke verhoudingen tusschen haar leden te regelen en hun onderlinge geschillen te berechten, steeds meer weg van een staat. Zoo stonden twee machten tegenover elkaar, die elkaar op elk levensterrein bestreden in een strijd op leven en dood, die slechts met de volledige vernietiging van één van beiden scheen te kunnen eindigen. Toch eindigde hij met een compromis, want de zege, die het Christendom behaalde, toen het eerst door keizer Constantijn (323-336) met het heidendom werd gelijkgesteld en daarna door zijn opvolgers tot staatsgodsdienst werd verheven (353), was slechts in schijn volledig. Niet slechts had het zijn overwinning vooral hieraan te danken, dat het in zijn kerkelijke organisatie (de bisschoppelijke hiërarchie) de bestuursorganisatie van den Romeinschen staat was gaan navolgen, maar ook was het de Keizer, die deze organisatie voltooide. Doordat Constantijn zichzelf aan het hoofd der Kerk stelde, gaf hij aan haar organisatie het monarchale karakter, dat zij sindsdien heeft behouden. Van nog meer belang is evenwel het feit, dat de christelijke kerk ook den geest van haar vroegeren tegenstander overnam, door, evenals het rijk, dat zij tot dusver had bestreden, naar wereldheerschappij te gaan streven. Aan het keizerlijke Rome ontleende de christelijke kerk haar imperialistisch karakter. Op overeenkomstige wijze was op godsdienstig gebied de overwinning van het Christendom mogelijk gemaakt. Aan de [15] vermenging der godsdiensten, die in het Oosten reeds enkele eeuwen vóór Christus’ geboorte was begonnen, heeft het Christendom namelijk op zijn wijze meegedaan, inplaats van er weerstand aan te bieden. Zijn zegetocht was vooral hierdoor mogelijk geworden, dat het van de heidensche godsdiensten, die het op zijn weg ontmoette, en waaronder er enkele waren, die — zooals de Perzische Mithras- en de Egyptische Isisdienst — eveneens naar de wereldheerschappij streefden, in zijn ceremoniën en riten vele elementen overnam. Voor de massa werd de overgang ten zeerste vergemakkelijkt, doordat de Kerk haar heidensche voorstellingen en gebruiken rustig liet voortbestaan, zij het onder andere namen. Zoo leefden de heroënvereering) en het veelgodendom voort in de vereering van heiligen, terwijl Maria en het kindeke Jezus de plaats innamen van de in het geheele rijk vereerde Egyptische godin Isis en haar zoon Horus). In de „mis” herleefde het heidensche offer en de reliquieënvereering was voor deze menschen een voortzetting, onder anderen naam, van de in de heidensche Oudheid overal in zwang zijnde doodenvereering. De overwoekering van het oorspronkelijke Christendom door aan het heidendom ontleende voorstellingen en gebruiken nam weldra zelfs zulke afmetingen aan, dat de Kerk — zooals Wolf het uitdrukt — een tooverinstituut dreigde te worden. Niets heeft echter den geest van het toenmalige Christendom zoozeer beïnvloed, als de volledige overname van het asketische) levensideaal, dat in wereldontvluchting de hoogste deugd en in het „dooden van het vleesch” den weg tot zaligheid deed zien. Ook dit ideaal werd aan Oostersche godsdiensten ontleend (met name aan de Egyptische Serapisdienst), maar door het Christendom in praktijk gebracht op een schaal, als de wereld nog niet had aanschouwd. Het gaf aanleiding tot het ontstaan van het monnikwezen, waarbij alweer teekenend is, dat reeds kort nadat in Egypte het eerste klooster was opgericht), heel het Oosten van het rijk met deze inrichtingen als overdekt was. Behalve dat het asketisch levensideaal veel heeft bijgedragen tot het ontstaan van een scherpe scheiding tusschen geestelijken en leeken, heeft het ook zijn stempel gezet op wat voortaan gold als „christelijke” moraal.

Zoo vertolkte dat Christendom dus in elk opzicht de idealen, die leefden in den rassenchaos, te midden waarvan het zich [16] had ontwikkeld en die het van zijn kant zeker ook had bevorderd. Door de onderlinge tegenstrijdigheid dezer idealen — wereldontvluchting naast het streven naar wereldbeheersching, verheerlijking der armoede naast een grof materialisme, prediking van naastenliefde en „vrede op aarde” naast bloedige uitroeiing van ongeloovigen en ketters — deed het zich als het geestesproduct eener verbasterde bevolking kennen. Tevens had het zooveel heidensche bestanddeelen in zich opgenomen, dat de leer van zijn stichter daaronder geheel schuil was gegaan. Hoofdzaak voor ons is, dat dit Christendom), opgekomen als het was in den rassenchaos, de idealen van dien chaos had overgenomen en daardoor tevens de wegbereider van dien chaos was geworden. Hoezeer beide verwant waren, moge blijken uit hetgeen Tirala in zijn boven genoemd werk daaromtrent opmerkt:

Ik wijs er op, dat een pessimistisch opgevat Christendom met den aard van den volkenchaos van de Middellandsche Zeelanden in de eerste duizend jaren onzer tijdrekening overeenkwam. Voor deze menschen, die uit den bloed-chaos eener ongeregelde verbastering stamden, mag het volkomen juist zijn geweest, een godsdienst te kiezen, welke haar eenige toevlucht in de verlossing van dit leven en in een bovennatuurlijke genade zoekt, daar zinnelijkheid, erotiek en liefde hun als zonde moesten voorkomen. Ik geloof, dat het ook werkelijk zonde geweest zou zijn, wanneer deze lieden zich hadden voortgeplant! Daarentegen kan een pessimistische en daarom van het leven wegvoerende godsdienst op een gezond ras eenvoudig als een doodelijk vergift inwerken.

* * *

Stellen wij nu tegenover de verbasterde en ontaarde bevolking dezer uitgeleefde wereld de toenmalige Germanen, dan blijkt reeds aanstonds hun meerderheid op geestelijk en zedelijk gebied. Het meest afdoende bewijs voor deze meerderheid is wel gelegen in het feit, dat het Romeinsche Rijk in de laatste eeuwen van zijn bestaan geen ander middel heeft gevonden, om zich tegen de steeds weer opdringende Germaansche stammen te verdedigen, dan het op groote schaal in dienst nemen van Germanen, die als soldaten in de legioenen werden [17] ingelijfd, of met vrouw en kinderen in de grensstreken als boeren werden gekoloniseerd. Tenslotte kwam het zoover, dat Germanen de legioenen aanvoerden en zelfs als regenten het rijk bestuurden. Het meest bekende voorbeeld daarvan is de Vandaal Stilicho, die als regent voor keizer Honorius jarenlang het bewind voerde, als veldheer, met behulp der van de grenzen teruggeroepen legioenen, tot tweemaal toe Alarik afweerde (403) en Ìtalië van de binnengedrongen Germanen bevrijdde en die ook als staatsman groote talenten toonde te bezitten, totdat hij tenslotte door zijn kleingeestige benijders op laaghartige wijze werd vermoord (408). Hij en andere op den voorgrond tredende Germanen uit dit tijdvak steken, ofschoon heidenen, torenhoog uit boven hun Romaansch-christelijke omgeving en dat niet alleen in begaafdheid, maar ook in grootheid van karakter en zedelijke kracht.

In hun nieuwe omgeving hebben deze Germanen ongetwijfeld veel aangetroffen, wat met hun geaardheid in strijd was en hun daarom onaanvaardbaar toe moest schijnen. Op het gebied der politiek moeten het keizerlijke absolutisme en de mechanische staatsopvatting, die aan de organisatie van het Imperium ten grondslag lag, in strijd als zij kwamen met hun aangeboren vrijheidszin en de hun van huis uit eigene organische staatsopvatting, hun tegen de borst hebben gestuit. Met de op zedelijk en maatschappelijk gebied heerschende toestanden en verhoudingen konden zij zich even moeilijk vereenigen. Zoo zien wij reeds Antoninus Pius (138—161), de eerste keizer, die waarschijnlijk volbloed Germaan was, een einde maken aan de sadistische slavenmishandelingen (De Germanen behandelden hun slaven goed!). Zijn echt Germaansche verdraagzaamheid op religieus gebied spreekt hieruit, dat zij, die op godsdienstige gronden den Keizer niet als een god konden huldigen, dit vrijelijk mochten nalaten. En vóór hem had Hadrianus (117-138), een keizer, die zeker veel Germaansch bloed had en die, in strijd met een eeuwenoude Romeinsche mode, een baard droeg (op den troon!), aan het ontzettende geknoei op het gebied van het recht een eind gemaakt.

Op godsdienstig gebied was de tegenstelling zoo mogelijk nog grooter! Askese en wereldontvluchting waren den Germanen vreemd en de tegenstelling tusschen stof en geest, natuur en God, die aan deze idealen ten grondslag lag, was hun [18] volkomen onbekend. Voorts namen wondergeloof en magie in hun voorstellingswereld hoogstens een ondergeschikte plaats in, terwijl hun harmonische aanleg en de natuurverbondenheid van hun denken hen weinig behoefte deed gevoelen aan een „verlossing”. De elementen van „zuidelijk” heidendom, die het Christendom bevatte, waren voor deze „noordelijke”) heidenen al even onverteerbaar, als de Joodsche spitsvondigheid, die in de theologie tot een zoo rijke ontplooiïng was gekomen. Tenslotte was ook de Joodsche Godsvoorstelling, die in het Christendom was ingelijfd, van de hunne geheel verschillend. Niettegenstaande al deze tegenstellingen, waarvan zij zich, althans ten deele, ook klaar bewust geweest moeten zijn, was de nederlaag der Germanen op geestelijk gebied onvermijdelijk en hun geestelijke onderwerping aan den hen omringenden Romaanschen geest, dus aan de machten van den rassenchaos, op den duur onafwendbaar. Hoewel afgeleefd, genoot de Romeinsche kultuur, dank zij de schatten aan kennis en schoonheid, die zij belichaamde, dank zij vooral de macht van haar eeuwenoude traditie, nog altijd een overweldigend aanzien; tegenover de Germaansche kultuur, die nog in haar kinderschoenen stond, was haar positie volstrekt onaantastbaar. Op godsdienstig gebied was de overmacht van het Christendom evenwel niet minder groot. Niet alleen steunde dit op de macht eener hechte kerkelijke organisatie, maar ook bezat het een rijke literatuur en werd het verdedigd met de wapenen eener geslepen dialectiek, die haar argumenten ten deele ontleende aan Grieksche philosofen. Bovenal verschilde het Christendom van den Germaanschen godsdienst hierin, dat het al zijn gedachten en voorstellingen had samengevat in een theologisch systeem, welks grootschheid ook de Germanen op den duur moest imponeeren. Zoo bleek ook hier, zooals op zoo velerlei gebied, het ongeorganiseerde op den duur niet bestand tegen het georganiseerde; de systeemloosheid legde het af tegen het systeem!

Opmerkelijk is het feit, dat de binnengedrongen Germaansche volken, op slechts een paar uitzonderingen na, aanvankelijk niet den later officieelen vorm van het Christendom aannamen, maar het zoogenaamde Arianisme, een van de orthodoxe geloofsbelijdenis op belangrijke punten afwijkende leer, die tot op zekere hoogte als een voorlooper kan gelden van het latere Protestantisme. Zoodoende kwamen deze volken reeds [19] aanstonds in een confessioneele tegenstelling te staan tot de hen omringende Romaansche bevolkingen, wat de kultureele ineensmelting en de vermenging van heerschers en overheerschten vertraagde. Toch is dit niet meer geweest dan een episode: op den duur bleek de overgang dezer volken naar het katholicisme onvermijdelijk en omstreeks het jaar 600 kreeg hij zijn beslag. Door hun langdurig verzet, dat toch nog bijna twee eeuwen heeft geduurd, hebben deze Germanen echter onweerlegbaar bewezen, dat de machten, die hun romaniseering trachtten te bewerken, met hun diepste wezen onvereenigbaar waren. Het waren dan ook niet theologische spitsvondigheden, die hen aan het Arianisme deden vasthouden, doch het bewustzijn van hun eigen aard. Het Ariaansche geloof heeft langen tijd de verbastering dezer Germanen tegengehouden. Tenslotte zijn zij evenwel voor de overmacht bezweken.

Op militair en politiek gebied overwinnaars, werden de Germanen op geestelijk gebied niet slechts door de machten van den rassenchaos verslagen, maar zelfs volkomen onderworpen.In dit verband is het vooral merkwaardig, dat juist in den tijd, toen het Romeinsche Rijk voorgoed scheen onder te gaan, de grondslag werd gelegd voor zijn toekomstige herleving). Terwijl Alarik Rome veroverde (410) en de scharen der Vandalen, Alanen en Sueven zich over Frankrijk en Spanje tot in Noord-Afrika uitbreidden, zoodat het West-Romeinsche Rijk van den aardbodem scheen te verdwijnen, schreef bisschop Augustinus van Hippo zijn beroemde boek „Over den Godsstaat” (De Civitate Dei). Daarin stelt hij de georganiseerde, zichtbare Kerk, die door de bisschoppen wordt bestuurd, als „Godsstaat” tegenover den aardschen „wereldstaat”, dien hij tot een werk des duivels verklaart. Terwijl aan den „Godsstaat” de wereldheerschappij toekomt, krijgt de „wereldstaat” eerst dan waarde en beteekenis, wanneer hij „met geweld de dwalenden naar de Kerk terugvoert”, want dat is zijn hoogste plicht. Tegenover de almachtige Kerk kent Augustinus aan den staat dus slechts de beteekenis toe van een uitvoerend orgaan, dat zich geheel in haar dienst heeft te stellen. Het universeele karakter van het Christendom komt wellicht nergens beter uit, dan in het feit, dat het in dit werk vervatte programma, dat bestemd was de ontwikkeling van heel West-Europa eeuwenlang te beheerschen en dat tot in onzen tijd [20] nawerkt, afkomstig was van dezen Noord-Afrikaanschen bastaard.

Het nieuwe Imperium, waarvoor Augustinus den theoretischen grondslag had gelegd, werd door Leo I (440—461), den eersten bisschop van Rome, die met recht „paus” genoemd kan worden, praktisch voorbereid. Het hooge aanzien, dat hij in geheel Italië genoot, het overwicht, dat hij op de andere bisschoppen uitoefende en de politieke invloed, die hij bezat, kondigden reeds de monarchale positie aan, die zijn opvolgers later aan het hoofd van den „Godsstaat” zouden innemen. Meer dan eenige paus hebben echter de koningen der Germaansche Franken de verwezenlijking van Augustinus’ programma bevorderd. Aan hen is het tenslotte zelfs gelukt het Germaansche kernland, dat zich tegen het oude Imperium steeds met succes had verdedigd, bij het nieuwe in te lijven. Daarmee was de grondslag gelegd voor het gedwongen samengaan van de drie elementen, welker schijnbare versmelting de grondtrek zou vormen van de geschiedenis onzer Middeleeuwen: Germanen, Romaanschen geest en Christendom. De geschiedenis der Franken is daarom dan ook bijzonder belangrijk.

Tweede hoofdstuk — De Franken en het Frankische Rijk

[21]

Derde hoofdstuk — De Karolingers (Arnulfingers) en hun politiek

[41]

Vierde hoofdstuk — Karel de Frank

[81]

Vijfde hoofdstuk — De Noormannen als Wrekers der Germaansche Eer

[144] Wellicht is er geen tweede historische gebeurtenis aan te wijzen, waaronder onder geschiedkundigen zoowel, als onder leeken zooveel vooroordeel en wanbegrip heerschen, als de invallen der Noormannen. Deze invallen, die gedurende meer dan twee eeuwen (787-±1000) het gekerstend deel van Europa hebben geteisterd, worden door een geschiedschrijving, die in haar verklarende taak hier wel in een zeer bijzondere mate te kort schiet, ons nog steeds afgeschilderd als een uiting van barbaarsche roofzucht en moordlust. De oorzaak dezer misvatting is hierin te zoeken, dat men zijn oordeel nog altijd zoogoed als uitsluitend grondt op de berichten van kroniekschrijvende monniken en andere geestelijken, die uit den aard der zaak vijanden dezer heidenen waren. Niet alleen, dat men zoodoende een uitgesproken „zuidelijk” standpunt inneemt, dat niet van eenzijdigheid valt vrij te pleiten, maar men ontneemt zich ook de mogelijkheid, om door een ernstig onderzoek naar de omstandigheden, waaronder deze Noordsche krijgers in hun vaderland leefden, naar hun kultuur en beschaving, zich ’n oordeel te vormen omtrent de beweegredenen, waardoor zij zich bij hun optreden lieten leiden. Een nadere bestudeering van den Noorman in zijn land van herkomst is echter het eenige middel, waardoor wij in staat gesteld kunnen worden, deze beweegredenen met een groote mate van waarschijnlijkheid te bepalen.

Het is de verdienste van hedendaagsche Duitsche geleerden, onder wie zich uitnemende kenners der oud-Noorsche letterkunde bevinden, de vroegste geschiedenis van het Noorden voor het eerst beter te hebben belicht. De bestudeering der oud-Noorsche bronnen, die door de geschiedschrijvers tevoren nauwelijks waren geraadpleegd, gepaard aan een scherpere [145] critiek ten opzichte van de Latijnsch-christelijke berichtgeving, is voor hen het middel geweest, om tot den dieperen ondergrond der gebeurtenissen door te dringen. Daar wij bij onze beschouwing van het Noorden willen uitgaan en van een Germaansch standpunt het verloop der gebeurtenissen willen bezien, kan een beknopt overzicht van de oudste geschiedenis der Noordsche volken hier niet worden gemist, ook al valt dit schijnbaar buiten het kader van ons boek. Het beeld, dat thans van deze geschiedenis kan worden ontworpen, doet menige misvatting, die bij ons omtrent de Noormannen van jongsaf had postgevat, als vanzelf verdwijnen.

* * *

Volgens de tot dusver gehuldigde opvatting waren de Noord-Germanen, voordat zij omstreeks het jaar 1000 werden bekeerd, kultuurlooze barbaren en was hun land een land zonder geschiedenis. Hoe geheel anders is evenwel het beeld van de vroegste ontwikkeling dezer volken, wanneer wij het bezien in het nieuwe licht, dat door talrijke praehistorische vondsten daarop wordt geworpen! De prachtige, uit brons gegoten „loeren” uit den Bronstijd (±1800-±800 vóór Chr.), die met name in Jutland zijn gevonden, getuigen van de groote kunstvaardigheid der Noord-Germaansche stammen reeds in deze vroege periode; zij zijn één der vele bewijzen voor de hooge ouderdom hunner kultuur. De groote rotsteekeningen uit dit tijdvak, welke in Skandinavië worden aangetroffen en slechts als het werk van een grootere gemeenschap zijn te verklaren, leveren met hun afbeeldingen van schepen, soms met een honderdtal roeiers bemand, van ploegende boeren en weidende koeien, van ruiters met lans en schild en soms ook van strijdwagens het overtuigende bewijs niet slechts van een betrekkelijk reeds zeer hooge kultureele, maar ook van een aan de kinderschoenen reeds ontgroeide politieke ontwikkeling. Zonder een zekere mate van staatkundige organisatie zijn de scheepsbouw en zeevaart, waarvan deze teekeningen getuigenis afleggen, evenmin verklaarbaar, als het voorkomen van geweldige gedenkteekenen, zooals het „koningsgraf” van Hågå in Uppland. Met koninklijke aanvoerders, die met de volkskoningen der oudste, uit het Noorden afkomstige, Iraniërs en Grieken zijn te vergelijken, moet daarom reeds [146] voor 3000 jaar de geschiedkundige overlevering van het Noorden zijn begonnen.

De spaarzame berichten, die de Grieken en Romeinen ons omtrent de Noordsche volken hebben achtergelaten, zijn met het stomme getuigenis dezer rotswanden in overeenstemming. Pytheas van Massilia, een Grieksche zeeman, die vermoedelijk in de vierde eeuw vóór Christus leefde, vertelt in zijn reisverhaal, dat ons uit latere uittreksels slechts ten deele bekend is, alleen van zijn vaart, zes dagen voorbij Brittanje, naar Thule, van de korte nachten aldaar, van de korenbouw en het brouwen van mede. Daarentegen spreekt Plinius (79 na Chr.), in wiens verloren gegane boeken misschien nog meer over het Noorden heeft gestaan, van de vijfhonderd gouwen der Noord-Germanen, die hij Hellevionen noemt, van Nerigon of Berricen en van het groote eiland Skadinavia. In 98 na Christus spreekt Tacitus van de „staten” der Zweden, hun koningen, hun rijkdom en hun vloten. Van de rest der Kimbren in het Noorden van Denemarken zegt hij: „Zij zijn een klein volk, maar hun roem is geweldig”. Dit bericht is in zooverre van groot belang, als het bewijst, dat de herinnering aan de groote daden van een volk, dat Rome eenmaal op zijn grondvesten had doen beven, onder zijn in het Noorden achtergebleven stamverwanten nog na twee eeuwen voortleefde.

Een geschiedkundige overlevering, deels van zeer ouden datum, heeft onder de heidensche Noord-Germanen dan ook zeker duizend jaar vóór hun bekeering reeds bestaan. Echter was deze overlevering. afgezien van op zichzelf staande en late mededeelingen op met runen bekraste staven en steenen — van welke „runensteenen” er alleen in Zweden echter meer dan 3000 zijn gevonden — van mondeling karakter. In heldenliederen en stafrijmverzen werd de herinnering aan het verleden voornamelijk bewaard. Daarom is het niet te verwonderen, dat deze herinnering in menig opzicht kon worden vervalscht en verwrongen, zoodra de nieuwe machten, die met de invoering van het Christendom zegevierden en wier belang meebracht, het beeld van het heidensche verleden zooveel mogelijk te verduisteren, ertoe overgingen haar voor een deel op schrift te brengen.

Van deze geschiedvervalsching geeft vooral Zweden, het land, dat wel de oudste geschiedenis heeft gehad, een voorbeeld. De voor ons bewaard gebleven geslachtslijst van dertig [147] Zweedsche koningen uit den heidenschen tijd is afkomstig van den Noorschen skald (= dichter en zanger) Thjodolf, die leefde tegen het einde der negende eeuw. In den vorm echter, waarin zij ons door IJslandsche geschiedschrijvers uit den vroeg-christelijken tijd is overgeleverd, heeft zij veel weg van een „chronique scandaleuse”. Bloedige familietwisten met moord en doodslag, overspel, strijd met de Denen en Gothen en menschenoffers, die op grond van de onwaarschijnlijkste motieven heeten te zijn gebracht, wisselen elkaar in bonte volgorde af. Koning Högni, die door zijn eigen vrouw met behulp van een gouden keten aan een boom bij het latere Stockholm zou zijn opgehangen, is in dit sombere relaas zeker wel de figuur, die het meest tot de verbeelding spreekt. Intusschen vernemen wij toch ook andere klanken. Van een lateren vorst, koning Oenund, lezen wij, dat het Zweden onder hem wél ging, dat hij de Esthen opnieuw onderwierp, bosschen liet kappen en boerderijen liet oprichten en bovenal, dat hij wegen deed aanleggen door wouden en moerassen en over het gebergte, waarom hij „Wegen-Oenund” werd genoemd. Deze mededeeling staat in het verhaal niet alleen, daar ook van andere vorsten wordt vermeld, dat zij boschgrond deden ontginnen. Hoewel de christelijke kroniekschrijvers in hun vooringenomenheid deze heidensche vorsten niet zwart genoeg kunnen schilderen, valt hun beschavingspeil den onbevangen lezer dus toch sterk mee.

Deze indruk wordt bevestigd door hetgeen ons is overgeleverd van de wetten der Zweden en Gothen. Ofschoon deze eerst in den christelijken tijd zijn opgeteekend, zijn zij in hun kern toch uit een veel vroegeren tijd afkomstig. Beide volken waren, na een periode van zwaren onderlingen strijd, die met de overwinning der Zweden was geëindigd, in één rijk vereenigd, dat eerst in een lateren tijd (na 300) door deelingen schijnt te zijn versplinterd. De koningskeuze, welke binnen het geslacht der Inglingen moest plaats vinden en de huldiging van den verkozen vorst waren nauwkeurig geregeld. Daarbij valt op te merken, dat de koningsmacht in sterke mate door den invloed der „jarlen” of edelen en zeker niet minder door het recht der vrije boeren, die samen met de edelen op een „ding” den koning kozen, was beperkt.

In Noorwegen, dat nog niet tot één enkel rijk was vereenigd, waren de gouwkoningen eveneens van de medewerking der [148] uit vrije boeren bestaande volksvergaderingen afhankelijk. Van de oudste geschiedenis van dit land, die door de IJslandsche geleerden volkomen is veronachtzaamd, getuigen slechts runensteenen, plaatsnamen en koningsgraven. De geschiedenis der koningen, die in den heidenschen tijd over Denemarken hebben geregeerd, is eveneens bijna geheel verloren. Niettemin is het feit van belang, dat ook de Denen minstens reeds eenige eeuwen, voordat zij met het Frankische Rijk in botsing kwamen, door koningen werden geleid. De geschiedenis dezer botsing kan in haar draagwijdte en beteekenis dan ook niet worden begrepen, wanneer men vasthoudt aan de voorstelling, die in de toenmalige Noordsche volken enkel barbaren vermag te zien, inplaats van volken met een reeds eeuwenoude kultuur en even oude geschiedenis.

* * *

Het hier gegeven overzicht van de vroegste geschiedenis van het Noorden kan ons doen zien, hoe onwaarschijnlijk het is, dat de invallen der Noormannen, of Vikingers zooals zij zichzelf noemden, enkel en alleen het werk geweest zouden zijn van woeste zeeschuimers, die slechts om te moorden en te plunderen hun krijgstochten ondernamen. Teveel is door onze geschiedschrijvers dan ook voorbij gezien, dat het ontbreken van een uit dit tijdvak stammende Noordsche kroniekschrijving, waarin wij de motieven en inzichten der Noordsche aanvoerders en vorsten als uit hun eigen mond zouden kunnen vernemen, een sterke eenzijdigheid der berichtgeving tengevolge heeft. Inplaats van het uitgangspunt van hun beschouwing in het Noorden te zoeken en den Noorman eerst in zijn vaderland te bestudeeren, teneinde zoodoende in staat te worden gesteld de wijze, waarop hij in de geschiedenis ingreep, uit zijn geschiedenis en wereldbeschouwing, zijn geaardheid en de ruimte van zijn gezichtskring te verklaren, bespieden deze geschiedvorschers — zij het ook onbewust — den Viking nog altijd door het kloostervenster, daarbij voorgelicht door mannen, die dezen heidenschen krijgsman in zijn diepste wezen niet konden en niet wilden begrijpen.

Een andere tekortkoming der tot dusver gangbare geschiedbeschouwing bestaat hierin, dat men zich onvoldoende rekenschap geeft van de omstandigheden, waaronder het eerste [149] optreden der Noormannen plaats vond. Dit optreden moet namelijk worden gezien als het directe antwoord op de onderwerping en gedwongen bekeering der Saksen door den Frankenkoning. De barbaarsche en wreede middelen, die deze daarbij aanwendde, moeten onder de heidensche bewoners van het Noorden afschuw en verontwaardiging hebben gewekt. Met zekerheid kan worden aangenomen, dat de tragische gebeurtenissen in het nabuurland, waarmee men door ras en taal ten nauwste was verbonden, bij de Noordsche volken op dezelfde manier weerklank hebben gevonden, als de heldenstrijd der Finnen in onze dagen. Tweemaal (in 777 en 782) zocht Widukind een toevluchtsoord bij den Deenschen koning Siegfried en met hem kwamen ongetwijfeld vele andere vluchtelingen, die zeker in staat waren een sterk medegevoel met het lijden van het Germaansche broedervolk op te wekken. Zonder twijfel ontstond in de Noordsche landen tevens het besef, dat ook de eigen toekomst bij een verder opdringen der reeds zoo geweldig toegenomen Frankische macht ten zeerste bedreigd was te achten. De gedachtengang, die zich daarbij aan velen opdrong, wordt door een Duitschen schrijver in de volgende bewoordingen weergeven:

Na het bloedige voorbeeld van Neder-Saksen moet het voor de bewoners van het Noorden een uitgemaakte zaak zijn geweest, dat beide, de wereldlijke macht der Franken en het christelijke priesterdom, doodsvijanden van hun godsdienst, zede en gemeenschapsorde waren. Juist in het kloosterwezen en het monnikendom moesten de Vikingers daarom veel eerder de voorhoede van den vijand zien, dan een organisatie tot verbreiding van de liefdeleer van Christus.

Zoo kwam het tenslotte tot een ingrijpen in den oorlog, die door Alfred Rosenberg terecht de „Eerste Dertigjarige oorlog” der Duitsche geschiedenis is genoemd. De Noordsche volken traden daarbij op dezelfde wijze in het krijt als verdedigers der Germaansche wereldbeschouwing tegen een rasvreemde leer, als hun nazaten het in den tweeden Dertigjarigen oorlog zouden doen. Een kort overzicht der gebeurtenissen uit dit tijdvak kan ons leeren, hoezeer het waarschijnlijk is, dat de leiders dezer volken, die geenszins barbaren waren, maar integendeel mannen met een zeer ruimen gezichtskring, zich daarbij van hun doel klaar bewust zijn geweest.

[150] De inval, die een aantal Noren uit Hördaland in het jaar 787 in Wessex deden, vormt het begin der eigenlijke Vikingtochten. Al dadelijk is het merkwaardig, dat hij werd ondernomen kort na de eerste bloedige onderwerping der Saksen (785). Evenwel is omtrent dezen eersten inval te weinig bekend, dan dat het verantwoord zou zijn, hier bepaalde gevolgtrekkingen te maken. Anders staat het echter met den volgenden inval, die in het jaar 793 Northumberland trof. Daarbij wordt namelijk het klooster Lindisfarme, dat in Noord-Engeland het voornaamste centrum was der Roomsch-katholieke missie, door Vikingers verwoest. Gezien het feit, dat kloosters de steunpunten waren der gedwongen bekeering, die op het vasteland van Europa steeds met de onderwerping aan het Frankische staatsgezag gepaard ging en tevens in aanmerking nemend, dat deze, aan godsdienstige afzondering en bespiegeling gewijde, oorden door Karel — zooals wij in het vorige hoofdstuk reeds zagen — tevens werden gebruikt als staatsgevangenissen, waarin hij zijn vijanden en met name ook vele Saksische jongelingen opsloot, kan hier wel nauwelijks sprake zijn van toeval.

In de volgende jaren laten de Vikingers Engeland voorloopig met rust, maar weer is het merkwaardig, dat zij dan hun aanvallen in hoofdzaak richten tegen lerland, het land, dat gedurende langen tijd het uitstralingspunt was geweest der christelijke zending in Noord-West-Europa. Ook zijn het vooral kerken en kloosters, die door den Vikingerstorm worden getroffen en monniken, die daarbij als slachtoffers vallen. Zoo wordt in 813 het op het Hebrideneiland Jona gelegen klooster, dat aan de Iersche monniken tot uitgangspunt had gediend voor de bekeering van Schotland, door de Vikingers verwoest. De rijkdommen dezer kloosters kunnen dit merkwaardige verschijnsel niet afdoende verklaren. De invallen der Vikingers werden dan ook reeds door Ranke, den grooten Duitschen historicus, in verband gebracht met de godsdienstige ondernemingen van het christelijke Europa, in het bijzonder met die van het Iersche en Angelsaksische priesterdom, waarop zij als het ware het heidensche antwoord vormen.

Het gebied van het Frankische Rijk schijnt aanvankelijk door de Noormannen te zijn ontzien. Eerst in het jaar 800 vernemen wij van aanvallen der Vikingers op de kust van Gallië. Karel richt daartegen een kustbewaking op en laat tevens [151] een vloot bouwen, waartoe hij gedurende langen tijd te Rouaan verblijf houdt. In 804, dus op het oogenblik, waarop hij de Saksen opnieuw en thans voorgoed heeft onderworpen, wisselt hij gezanten met den Denenkoning Göttrik, of Godofried — zooals de Franken hem noemden — vermoedelijk den opvolger van den boven genoemden Siegfried. Deze verschijnt met zijn vloot en zijn geheele ruiterij in zijn vesting Sliesthorp (= Sleeswijk), op de grens van het door Karel kort tevoren onderworpen Noord-Albingsche gebied, en wil den Keizer in diens legerplaats opzoeken, maar wordt door zijn gevolg, dat de spreekwoordelijk geworden trouweloosheid der Franken blijkbaar maar al te goed kende, daarvan weerhouden. Bij de dan volgende onderhandelingen eischt Karel, naar het schijnt tevergeefs, de uitlevering van Saksische vluchtelingen. Althans is korten tijd later de breuk tusschen beide heerschers een feit.

Merkwaardig is dan de krachtsontplooiïng, waartoe Göttrik, die, behalve een bekwaam aanvoerder, ook een krachtige en zelfbewuste persoonlijkheid moet zijn geweest, in staat blijkt. In het jaar 808 zien wij hem aanvallend optreden. Tezamen met de, aan het Frankische Rijk vijandig gezinde, Slavische Wilzen doet hij een inval in het gebied der met Karel verbonden, eveneens Slavische, Abotriten, verdrijft hun hoofdman Drosoeg en onderwerpt — zij het onder zware verliezen — twee derde van hun gebied. Eerst wanneer Karels gelijknamige zoon met een leger aanrukt, wijkt hij terug, verwoest zelf de hem toebehoorende handelsplaats Reric en laat dan door zijn leger den grenswal aanleggen, die later onder den naam „Danewirk” bekend zou staan. Deze grenswal, die zich uitstrekte van de uitmonding van de Eider in de Noordzee tot het in de Oostzee uitmondende Schlei en slechts één uitvalspoort bezat, was bestemd het Deensche gebied tegen een aanval uit het Zuiden te beschermen. Zoowel de aanleg van deze grensversterking, als heel het verdere gedrag van Göttrik getuigt van een doelbewust handelen en geeft blijk van een strategisch talent, dat zeker niet voor dat der Frankische aanvoerders behoefde onder te doen.

Nadat de vredesonderhandelingen waren mislukt en Karel den aanleg van het Danewirk met den bouw van de vesting Esesfelt (—= Itzehoe) had beantwoord, ontbrandde de krijg opnieuw (810). Göttrik benutte vooreerst zijn overmacht ter zee; [152] hij zond een vloot van 200 zeilen naar Friesland, die alle voor de kust gelegen eilanden plunderde en een leger aan wal zette, dat den Frieschen heerban in drie gevechten versloeg. Het gewest werd daarbij als een veroverde provincie behandeld; het moest een jaarlijksche schatting van 100 pond zilver opbrengen, waarvan de eerste termijn onmiddellijk was te voldoen.

Op het bericht dezer gebeurtenissen laat Karel in allerijl een vloot bouwen en de kust van zijn rijk in staat van verdediging brengen. Hij verlaat zelfs zijn palts te Aken en stelt zich aan het hoofd van een leger, waarmee hij tegen den Denenvorst, die intusschen ook de Abotriten opnieuw heeft onderworpen, optrekt. In de buurt van Verden, bij de uitmonding van de Aller in de Wezer, komen beide legers tegenover elkaar te staan. Hoezeer ook voor Karel alles op het spel stond, blijkt uit het feit, dat — volgens Frankische berichten — Göttrik zich niet alleen reeds als meester van Friesland en Saksen beschouwde, maar ook het voornemen te kennen gaf, om, na Karel te hebben verslagen, als heer van geheel Germanië in Aken binnen te rukken. Voordat het evenwel kwam tot den beslissenden slag, die — naar het oordeel van Ranke — alles had kunnen keeren en Karel had kunnen verpletteren, werd de Denenkoning door één zijner eigen landslieden vermoord. Hemming, zijn neef en opvolger, sloot met den Keizer vrede (811), waarmee de mogelijkheid, om Saksen alsnog den greep van het Frankisch-kerkelijke gezag te ontwringen, voorgoed verdween. De dood van Göttrik vormt daarom een beslissend keerpunt in de geschiedenis. Bezien vanuit het standpunt der Kerk, wordt de op hem gepleegde moord door den geschiedschrijver Adam van Bremen terecht als een daad der Voorzienigheid geprezen. Vanuit een Germaansch gezichtspunt beoordeeld, was het daarentegen een onherstelbaar verlies, dat de oeroude kultuurgemeenschap, welke vroeger de Noord-Germanen met hun zuidelijke stamverwanten had vereenigd, thans voorgoed was verbroken.

* * *

In het tijdperk van verval, dat voor het Frankische Rijk begint met den dood van keizer Karel, verdienen twee dingen onze aandacht. Vooreerst zien wij reeds Lodewijk den Vromen [153] (814—840) tegen de Noordsche rijken de middelen aanwenden, die de kerkelijke hiërarchie uiteindelijk in staat zouden stellen, ook het Noorden aan haar gezag te onderwerpen. Door politieke intrigues zou tenslotte worden bereikt, wat door wapengeweld alleen niet was te verwezenlijken. Lodewijk neemt een uitgeweken Deenschen prins, Harald genaamd, onder zijn bescherming en deze doet, na den Keizer als leenheer te hebben gehuldigd, een drietal invallen in Denemarken. De krachtige koning Ragnar Lodbrok vindt daartegen steun in Noorwegen. Zoo ontwikkelt zich een burgeroorlog, welke door dezelfde macht wordt bevorderd, die wellicht ook reeds achter den moord op Göttrik had gestaan. Teneinde meerdere hulp te verkrijgen, moet Harald zich in 826 met 500 Denen op plechtige wijze te Mainz laten doopen. Dank zij de gewapende hulp des Keizers kan hij dan Sleeswijk bezetten, waar hij de heidensche heiligdommen verwoest, de priesters verjaagt, de vereering der „valsche goden” uitroeit en ter eere van den christengod een kerk bouwt. Wel wordt hij reeds het volgend jaar door Ragnar verjaagd, waarop de oude eeredienst in zijn rechten wordt hersteld, maar dit kon den val van het heidendom en de daarmee gepaard gaande vernietiging der oude volksvrijheden toch slechts vertragen. De uiteindelijke zegepraal van het Christendom was evenwel niet te danken aan de bekeeringspogingen van Ansgar, die, door Lodewijk tot bisschop van Hamburg benoemd, enkele missiereizen naar het Noorden ondernam, welke hoegenaamd geen vruchten afwierpen. Ook ditmaal besliste weer het geweld.

Nadat Gorm de Oude (900-935) de koningsmacht in Denemarken had bevestigd, werd zijn zoon, Harald Blaatand (d.i. Blauwtand, 935-985), door keizer Otto II verslagen en gedwongen tot de invoering van het Christendom. Een nieuwe heidensche reactie onder Swen (985-1014) kon dit niet meer ongedaan maken. Zijn zoon, Kanoet („de Groote”, 1014-1035), die, behalve over Denemarken en het door zijn vader veroverde Engeland, ook over Noorwegen regeerde, liet zich doopen en onderwierp daardoor het Noorden opnieuw — en thans voorgoed — aan het kerkelijk gezag. Aan de invallen der Noormannen in het gekerstende deel van Europa kwam daardoor als vanzelf een einde. Opmerkelijk is, dat deze onderwerping ook in Noorwegen en Zweden is voorafgegaan door de invoering eener gecentraliseerde monarchie, die den [154] adel aan zijn gezag ondergeschikt wist te maken. Zonder twijfel beteekende dit een geweldige omwenteling, die diep in den maatschappelijken opbouw der Noordsche volken heeft ingegrepen, maar hier verder buiten beschouwing moet blijven. Slechts zij opgemerkt, dat zij zeker niet zonder Karolingischen invloed tot stand kwam. Ofschoon het aan de Kerk in de Noordsche rijken niet gelukte een even onweerstaanbaren greep op de zielen te verkrijgen, als in de reeds eerder binnen haar machtsgebied getrokken landen, was haar overwinning toch onmiskenbaar.

In de tweede plaats heeft het den schijn, dat de invallen der Noormannen in deze periode meer en meer ontaarden. Hun aanval van het jaar 845, waarbij zij met hun vloten Hamburg — het uitgangspunt van de door Lodewijk in het oog gevatte bekeering van het Noorden — en tegelijkertijd Parijs veroveren, wijst nog op een planmatig handelen. Daarentegen is uit de gebeurtenissen der volgende jaren, waarin zoovele Frankische steden door de Vikingers worden geplunderd, nauwelijks meer het beeld van een doelbewuste oorlogvoering te construeeren. Meer en meer schijnen de ondernemingen der Noormannen te ontaarden in op zichzelf staande rooftochten, waarbij niet meer een politiek doel, maar roof en plundering op den voorgrond staan. Toch blijft het merkwaardig, dat zij zelfs op Westfrankisch gebied het heidendom doen herleven en het stallen der paarden in de paltskapel van Karel den Frank te Nijmegen had wellicht mede ten doel, de overwinning van dit heidendom symbolisch tot uitdrukking te brengen. Hoezeer de Vikingerscharen echter gaandeweg den band met het vaderland verliezen, blijkt wel het best uit het feit, dat zij zich tenslotte ook tegen dit vaderland laten gebruiken. Het is de boven reeds genoemde Harald Blaatand, die den bond der Joms-Vikingers als zijn beroepssoldaten in dienst neemt en hen gebruikt bij een aanval op Noorwegen, dat hij, behalve aan zijn eigen gezag, ook aan dat der Kerk wenschte te onderwerpen. Andere Vikingers wendt hij terzelfdertijd aan tegen Zweden. Als zeeroovers en beroepssoldaten hebben de Vikingers aldus hun loopbaan beëindigd, die zij als voorvechters der Germaansche wereldbeschouwing waren begonnen.

Toch bewijzen ook de feiten uit dit tijdvak, dat de Noormannen geenszins barbaren waren en niet enkel als woeste [155] zeeschuimers van zich hebben doen spreken. In de deelen van Europa, waar zij zich blijvend vestigden, hebben zij rijken gesticht, die door hun voorbeeldige organisatie de bewondering der tijdgenooten opwekten en even zoovele uitstralingspunten werden van Noordsche scheppingsdrang en daadkracht. Herinnerd zij hier slechts aan de stichting van het hertogdom Normandië door den Noorman Rolf en zijn metgezellen (912), de van daaruit plaats vindende verovering van Zuid-Italië en Sicilië (1042-1130) door de twaalf dappere zonen van den ouden graaf Tankred van Hauteville en de eveneens vanuit Normandië ondernomen verovering van Engeland door Willem den Veroveraar (1066). Wat Oost-Europa betreft is daar de stichting van Rusland door de „Warägers” (van het oud-Noorsche „vaeringjar” = gevolgslieden) van den Zweed Hrurekr (Slavisch: Rjurik) tegenover te stellen. De invloed, die de Noormannen aldus op de verdere politieke en kultureele ontwikkeling van ons werelddeel hebben uitgeoefend, kan wel nauwelijks worden overschat. Indien zelfs in de donkerste periode der Middeleeuwen de Germaansche geest toch nog een enkele maal zich weet te uiten, is dit zeker in de eerste plaats aan Noordschen invloed te danken. Men denke slechts aan het opmerkelijke feit, dat de typisch Germaansche kunstvorm der gothiek juist in Normandië is ontstaan, wat zeker niet aan toeval mag worden toegeschreven. Niet minder opmerkelijk is, dat Frederik II, de keizer, die door zijn vrijzinnige opvattingen zich den onverzoenlijken haat van het priesterdom op den hals haalde, een Normandische vrouw tot moeder had. De Noordsche veroveringsdrang vindt verder ook in de Kruistochten en vele andere ondernemingen een uitlaat en het sterke Noordras-element in de door de Noormannen gestichte staten heeft zijn invloed nog eeuwenlang doen gevoelen.

Een andere verdienste, waardoor de Vikingers zich een eervolle plaats in de geschiedenis hebben verworven, zijn hun ontdekkingsreizen, die aanleiding gaven tot de kolonisatie van voorheen niet of nauwelijks bevolkte gebieden. Wij noemen hier slechts de kolonisatie van het kort tevoren door hen ontdekte IJsland (874), de ontdekking van Groenland (982), waar eveneens een volksplanting werd gesticht en de mislukte poging zich blijvend te vestigen op de oostkust van Noord-Amerika (1000). De geweldige uitbreidingsdrang, die [156] bij de Noordsche volken in dit tijdvak valt op te merken, moet in ruimer verband zonder twijfel worden beschouwd als de laatste fase der Germaansche Volksverhuizing, die in een vroegere periode het staatkundige en kultureele beeld van Europa reeds zoo grondig had gewijzigd. Behalve aan een betrekkelijke overbevolking, die in het rotsachtige en onvruchtbare Skandinavië zich uit den aard der zaak eerder voelbaar maakte dan elders en aan den tot uitzwermen sterk geneigden aard van het Noordras, dat ongetwijfeld meer behoefte aan ruimte heeft dan vele andere rassen, moet deze expansiezucht echter ook aan politieke oorzaken worden toegeschreven. Het was de Noorsche koning Harald Harfager (d.i. Schoonhaar, ±860-933), die door de invoering van een gecentraliseerde monarchie naar Karolingisch voorbeeld en de daarmee gepaard gaande onteigening der odalsgoederen vele adels- en boerengeslachten ertoe bracht, zich in overzeesche gebieden en tot dusver onontgonnen streken van Skandinavië zelf een nieuwe woonplaats te zoeken. De grootscheepsche uittocht, die daardoor ontstond, was aan liefde voor de oude volksvrijheid te danken en beroofde daarom Noorwegen van zijn beste elementen.

Zoo heeft de Vikingerstorm, die het christelijke Europa op zijn grondvesten deed beven, het politieke overwicht van het Germaansche element in dit werelddeel nogmaals versterkt en het daarbij opnieuw met Noordras-bloed doordrongen en bevrucht. Hij heeft echter tevens het eigen Noordsche vaderland verzwakt, de aanraking met de geestelijke machten van het Zuiden vergroot en daardoor, ongewild en onbedoeld, de overwinning dezer machten bevorderd. Het is de tragiek der geschiedenis, dat juist de overwinningen, die door de Noormannen met de wapenen werden bevochten, den weg hebben gebaand naar hun geestelijke onderwerping aan een kerkelijk-politiek systeem, tot welks bestrijders zij zich hadden opgeworpen. De vrije geest van het Noordras, door de Vikingers zoo duidelijk vertolkt, leed in politiek opzicht de nederlaag tegen de georganiseerde geestesmacht uit het Zuiden, die in Karels Imperium Christianum was belichaamd.

Slotwoord

[157] Aan het einde van onze beschouwing gekomen schijnt het ons nuttig, de ontwikkeling, welke in dit boek breedvoerig is geschetst, nogmaals in haar hoofdtrekken samen te vatten. Keeren wij daarom tot ons uitgangspunt terug!

Ten tijde van het Imperium Romanum staan de Romaansche en de Germaansche wereld als twee scherp van elkaar gescheiden en gelijkwaardige machten naast en tegenover elkaar. Elk van deze werelden vormt een zelfstandig geheel, rust in zichzelf, gehoorzaamt aan eigen wetten en heeft haar eigen wereldbeschouwing, al vindt aan de grenzen, waar beide op elkander stooten, ook een wederzijdsche beïnvloeding plaats. Terwijl evenwel het volk, dat het Imperium schiep, in den loop der eeuwen door en door is verbasterd en zijn Noordras-element, waarop zijn oorspronkelijke kracht berustte, bijna geheel heeft verloren, staat aan de andere zijde dezer grenzen een volk, dat zijn jeugdige kracht, dank zij zijn onverbasterd gebleven bloed, ongebroken heeft weten te bewaren.

Met deze tegenstelling gaat een andere parallel. Tegenover de afgeleefde kultuur van het Imperium, welke dien naam feitelijk niet meer verdient, aangezien zij, opgebouwd als zij is uit de meest heterogene eiementen, met geen enkel ras meer direct verband houdt en feitelijk nog slechts den geest van den rassenchaos belichaamt, staat de gave, ofschoon jeugdige en onontwikkelde, kultuur der Germanen. De opgezamelde kennis uit het verleden, het geschoolde denken, de wetenschappelijke of quasi-wetenschappelijke methoden, de techniek en de uitwendige beschaving zijn echter grootendeels te vinden in het kamp hunner vijanden. Bovendien is daar ook een kerkelijk-politiek systeem, dat de organisatievormen van het Imperium heeft overgenomen, om zich de heerschappij over de zielen te verzekeren. Bezield door denzelfden imperialistischen waan, als voorheen de caesaren, zijn de dragers van dit [158] systeem erop uit de machtspolitiek van het afstervende, wereldlijke Rome voort te zetten en deze, onder gebruikmaking van andere middelen, te doen zegevieren ook daar, waar het Imperium faalde.

Het is deze langzaam afstervende wereld, welke onder de slagen, die haar tijdens de Volksverhuizing treffen, vrij plotseling en toch voor de tijdgenooten, die de draagwijdte der gebeurtenissen niet kunnen overzien, bijna onopgemerkt, bezwijkt. Zij wordt overweldigd door de Germaansche volken, die het West-Romeinsche Rijk veroveren en op zijn gebied hun eigen rijken stichten, doch er zich over het algemeen slechts in betrekkelijk kleine aantallen vestigen. Reeds tevoren zijn enkele dezer volken begonnen zich te bekeeren tot het Christendom, dat in het Romeinsche Rijk kort vóór zijn val de overhand had verkregen; nadat de verovering is voltooid en de verschillende stammen hun definitieve woonplaatsen hebben ingenomen, vindt deze bekeering verderen voortgang. Het is daarbij van de grootste beteekenis, dat het meerendeel dezer volken zich laat bekeeren niet tot het Roomsch-katholieke, maar tot het Ariaansche christendom. Hoewel van huis uit even on-Germaansch, heeft dit zich namelijk geheel los van Rome ontwikkeld en sterk den invloed van den Germaanschen geest ondergaan. Het is tegen monnikenwezen en mirakelzucht, stelt den Bijbel voorop en predikt in de landstaal. De bekeering der Germaansche volken tot dezen vorm van het Christendom, die als een voorlooper van het latere Protestantisme is te beschouwen, opent wijde perspectieven. De mogelijkheid schijnt aanwezig, dat zij, met behulp hunner christelijke leermeesters, zich toegang zullen verschaffen tot de schatten van wijsheid en kennis, die de afgeleefde kultuur van het Imperium uit het verleden had bewaard en zich aldus uit het arsenaal van den vijand de geestelijke wapenen zullen verschaffen, die zij behoeven in den strijd, dien zij tot verdediging van hun eigen aard in een rasvreemde omgeving op leven en dood moeten voeren. Deze mogelijkheid, hoewel langen tijd aanwezig, gaat echter niet in vervulling.

Terwijl de Ariaansche Germanen zich van de door hen onderworpen Romaansche bevolking afgezonderd houden, wordt dit weldra anders bij het eenige Germaansche volk, dat zich, bij monde van zijn koning, van het begin af voor het Roomsch-katholieke geloof verklaart. Politieke beweegredenen geven [159] daarbij den doorslag. Het betreft hier de daad van een zelfzuchtigen vorst, die tegen den wil van zijn volk, dat tot volgen moet worden gedwongen, een weg betreedt, die naar de geleidelijke versmelting van overwinnaars en overwonnenen zal voeren. Daarbij is Chlodwigs bekeering tot het Roomsche geloof (496) ook in zooverre van de grootste beteekenis, als zij hem de middelen verschaft, om met de medewerking en steun der onderworpen Romaansche bevolking de naburige Germaansche volken te verslaan en ten deele aan zijn gezag te onderwerpen. De eerste Germaansche vorst heeft zich daarmee in dienst gesteld van rasvreemde idealen en tevens is de grondslag gelegd van een boven-volkschen staat, waarin Germaansche en Romaansche kultuur- en bevolkingselementen zich steeds meer vermengen en waarvan de kerkelijke hiërarchie, die voorloopig met het koninklijk gezag hand in hand gaat, het bindend element vormt. In een wat lateren tijd gaan ook de andere Germaansche volken, die aan de vernietiging door Oost-Romeinen of Franken zijn ontkomen, tot het Roomsch-katholicisme over (± 600). Hun geringe getalsterkte en hun door vermenging met de onderworpen bevolking tenslotte toch ook verbasterd bloed zijn oorzaak, dat zij den strijd voor het behoud van den eigen volksaard op den duur niet kunnen volhouden, te minder, waar de band met het Germaansche kernland sinds lang is verbroken.

---

Zoo vormt het jaar 600 een beslissend keerpunt. De afgeleefde Romaansche wereld, die voor de wapenen der Germanen was bezweken, heeft zich door de opname van Noordras-bloed verjongd, de binnengedrongen veroveraars geestelijk overwonnen en hen in dienst gesteld van haar eigen idealen. Terzelfder tijd is het oude Germaansche kernland door het verlies van talrijke volksdeelen, die tot de beste behoorden, alsmede door het opdringen der Slaven, verkleind en verzwakt, terwijl zijn wereldbeschouwing en levensopvatting door den overgang van zijn weggetrokken zonen tot een nieuwe en onbegrepen leer aan het wankelen zijn gebracht. Daardoor zijn ook de grenzen tusschen beide werelden, die voorheen zoo duidelijk waren afgebakend, vervaagd en ten deele zelfs aan het ongeoefend oog onttrokken. Bij den strijd, die staat te ontbranden, zal het tweede Rome, evenals het eerste dat eeuwenlang had gedaan, Germanen gebruiken [160] tegen Germanen, maar deze strijd zal onder geheel andere krachtsverhoudingen plaats vinden, dan die, welke golden tusschen de vroegere Germaansche stammen en de Romeinsche legioenen en daarom zal hij ook geheel anders eindigen. De volkomen militaire overwinning, welke de binnendringende Germanen op het in verval geraakte keizerrijk behaalden, zal met een even volledige geestelijke overwinning van het nieuwe Imperium, dat in de plaats van het oude is getreden, worden beantwoord en, zooals de Vandalen het eindpunt van hun zegetocht vonden aan de randen der Sahara, zoo zal het Kruis zegevieren tot in Skandinavië en op IJsland. Daarmee zal zich een schouwspel voor ons oog ontrollen, dat de geschiedenis in vroeger en later tijd vaker te zien heeft gegeven. Men denke slechts aan het merkwaardige feit, dat de militaire en politieke vernietiging van Carthago met de Puniseering van het Romeinsche Rijk werd beantwoord.

---

De binnenlandsche woelingen en twisten, waardoor het Frankische Rijk na Chlodwigs dood gedurende langen tijd wordt geteisterd, veroorzaken een vrij langdurige onderbreking van deze ontwikkeling. De vreedzame prediking der leren vindt intusschen voornamelijk in de grensgebieden van het vroegere Imperium gehoor en wel in hoofdzaak bij de daar achtergebleven Romanen. Eerst nadat onder de eerste Arnulfingers (Karolingers) de eenheid van het rijk onder een krachtige leiding is hersteld, kan de groote aanval op het Germaansche kernland beginnen. Bij den dan beginnenden strijd gaan wereldlijk en kerkelijk gezag steeds hand in hand en banen de wapenen den weg naar de „bekeering”. Heftig is vooral het verzet der Friezen, onder wie de prediking van Willibrord eerst vruchten afwerpt, nadat Pippijn de Middelste hun koning Radbod bij Dorestad heeft verslagen (689). De overwinning, die Karel Martel aan de Boornzee op hertog Boppo bevecht (734), legt dan ook het Noorden van Friesland open voor de christelijke prediking. Bonifatius moet bij zijn zendingsarbeid in Hessen en Thuringen op dezelfde manier worden ondersteund. Eerst als deze steun hem onder Pippijn den Korten en Karloman ten volle wordt verleend, gelukt het hem zoowel het heidendom, als het ook in deze landen doorgedrongen Iersch-Schotsche Christendom te vernietigen. De onderwerping der Zwaben aan de kerkelijke hiërarchie wordt eerst [161] een feit, nadat de aanvoerders van dit volk in het bloedbad van Cannstadt (746) zijn gevallen.

Opmerkelijk is, dat bijna overal, waar de Roomsch-katholieke leer aan onverbasterd gebleven Germanen wordt gebracht, zij slechts door de toepassing van het uiterste geweld kan zegevieren. Een uitzondering vormen slechts de Angelsaksen en — in een veel lateren tijd — de bewoners van IJsland. Bij het eerstgenoemde volk was de overgang tot het Roomsch-katholicisme, evenals zulks bij Chlodwig het geval was geweest, te wijten aan politieke motieven. Bij de IJslanders, waar hij krachtens een besluit van het volksding geschiedde (1000), sproot hij voort uit den wensch de volksgemeenschap voor godsdienstige verdeeldheid te bewaren.

Daarentegen is bij de Saksen, die zich in een dertigjarigen oorlog tegen hun bekeering verzetten, de afkeer van het hun opgedrongen geloof weer onmiskenbaar. Hoe diep deze afkeer wortelde, blijkt wel het best uit het feit, dat Karel de Frank teneinde hun verzet voorgoed te breken, tenslotte geen ander middel zag dan een gedwongen volksverhuizing, waardoor hij het bloed van dit volk opzettelijk verbasterde. Zijn verbeten worsteling met de laatste vrije en heidensche Germanen, die in Midden-Europa nog overig waren, brengt tenslotte de beslissing en de inzet der nog onverbruikte kracht der Noordsche volken kan deze uitkomst niet meer ongedaan maken. Door de onderwerping der Langobarden en de gebiedsuitbreidingen, die hij verder tot stand brengt, wordt hij tevens de stichter van een universeele monarchie, waarin bijkans heel het Roomsch-katholieke Europa is vereenigd. Tenslotte doet hij, door zich tot keizer te laten kronen, het Romeinsche Imperium herleven. Met recht kan Karel daarom worden beschouwd als de voornaamste grondlegger van het Middeleeuwsche Europa en onmiskenbaar is hij in heel het drama dat met de volkomen geestelijke onderwerping der Germanen eindigt, de centrale figuur. Ons oordeel over dit drama kan daarom niet verschillen van dat over zijn historische rol.

---

Zooals wij aan de hand van ons onderzoek zagen, bestaat er geen enkele reden, om Karel als een „echten Germaan” te verheerlijken, terwijl er alle grond aanwezig is, om aan zijn Germaanschen aard te twijfelen. Bovendien mist hij de oorspronkelijkheid, die, naar den maatstaf van ons ras, als de [162] meest kenmerkende eigenschap van het genie is te beschou- wen. Evenwel kan niet worden ontkend, dat — afgezien van alle geestverwantschap van godsdienstigen aard — al die- genen, voor wie de vervaging van alle grenzen het hoogste ideaal is, die de oplossing van het bijzondere in het algemeene begeeren, die de samensmelting der volken en nog meer die der rassen nastreven en in het bestaan eener „menschheid”, als zedelijke gemeenschap aller op aarde levende menschelijke individuen, gelooven, alle reden hebben om Karel en zijn werk te verheerlijken. Voor hen daarentegen, die juist in de ver- volmaking van het bijzondere hun ideaal zien, die in een natuurlijke wereldorde gelooven en het bestaan van afzonder- lijke volken en rassen als een door een hoogere macht gewilde werkelijkheid aanvaarden, staat de zaak anders. Karels Im- perium Christianum kunnen zij geenszins bewonderen en in- plaats van aan den overwinnenden Frankenkoning brengen zij liever hulde aan diens verslagen tegenstanders, Widukind en Göttrik. Zoo is ons oordeel over deze historische figuur in laatste instantie afhankelijk van de wereldbeschouwing, die wij zijn toegedaan.

* * *

Slaan wij ten besluite nog een blik op het verdere verloop der ontwikkeling! Na eeuwen van geestelijke slavernij, gedurende welke de Germaansche ziel zich slechts hier en daar en als in het verborgene kon uiten, onderging het kerkelijk gezag door de herleving van de studie der Oudheid tijdens de zoogenaamde Renaissance voor het eerst een ernstige verzwakking. Vervolgens bracht de Hervorming een gedeeltelijke bevrijding, die de tegenstelling tusschen het Germaansche en het Romaansche deel van Europa weer duidelijk aan den dag deed treden. Terwijl het „Avondland” zich staat en maatschappij slechts onder het beeld van een machine vermocht voor te stellen, vergeleek Luther beide met het dierlijke organisme en schonk daardoor aan het zich bevrijdende „Noordland” den grondslag voor een eigen wereldbeschouwing), die aan de oud-Germaansche in menig opzicht verwant is. De volgende eeuwen hebben de tegenstelling, die Europa opnieuw had verdeeld, verdiept en verscherpt, maar de Fransche revolutie bracht voor het Noordland een gevaarlijke [163] reactie. Omstrikt door de denkbeelden van het Liberalisme, die op de grondgedachten dezer revolutie teruggaan en in de mechanische wereldbeschouwing van het Avondland hun diepsten oergrond vinden, en vervolgens verblind door het gedachtensysteem van het Marxisme, dat van nog vreemderen oorsprong is, dreigde het Noordland opnieuw van eigen aard te vervreemden. Een diepgaande bezinning op het eigen verleden en een wereldbrand waren noodig, om op het laatste oogenblik redding te brengen.

---

De opbouw van een Noordland, dat geheel van vreemde invloeden is bevrijd, dat weer — als het oude Germanië — rust in zichzelf en aan eigen wetten gehoorzaamt, is een taak voor de toekomst. Wordt zij volbracht, dan zal Europa in zekeren zin tot het uitgangspunt van zijn geschiedenis zijn teruggekeerd, want weer zal het zijn verdeeld in een Romaansche en een Germaansche wereld, die ook in geestelijk opzicht duidelijk zullen zijn gescheiden. Was dan heel deze ontwikkeling doelloos en vertoont de geschiedenis slechts een zinlooze herhaling ? In geenen deele! Niets in de geschiedenis voltrekt zich zonder doel, geen enkele gebeurtenis is zinloos. De eeuwenlange strijd tegen de geestelijke overheersching van rasvreemde elementen heeft voor de Germanen tenslotte geleid tot een volledige bewustwording van eigen aard en karakter. Deze bewustwording, die de vrucht is van een lange en wisselvallige geschiedenis, breekt zich eerst in onze dagen ruimer baan en dit houdt een belofte in voor de toekomst. Het nieuwe Germanië, dat wij zien groeien, zal daarom innerlijk rijker en daardoor ook krachtiger zijn dan het oude.