TOGHATERISNÔMA

Les ... ~ NÔMA THÉRA FRYA TOGHATERA

ieder voelt het harte sneller kloppen waar hij ziet , dat de woeste Germaan met hoogen eerbied het “heilige en profetische in de vrouw” vereerde

Eelco Verwijs, “De Namen der Vrouw bij den Germaan”, 1863.

Soortnamen

MAN'GÉRTE

Volgens de scheppingsmythe (FORMA SKÉDNISE), waren de eerste mensachtigen vrouwelijk; geboren uit Aarde zouden ze de moeders worden van drie oerrassen. Het woord dat naar hen verwijst in de beschrijving van hun ‘geboorte’ is MAN'GÉRTA, een samenstelling van MAN (man of mens) en GÉRTA (begeerte, verlangen).

Dit woord komt in de gezamenlijke teksten in totaal 24 maal voor, in vijf verschillende vormen, verwijzend naar jonge, ongehuwde vrouwen (meisjes):

• enkelvoud: MAN'GÉRT (1x) en MAN'GÉRTE (2x).
• meervoud: MAN'GÉRTA (7x), MAN'GÉRTNE (13x) en MAN'GÉRTUM (quasi-dative: 1x, BY THA LODDERIGA FINNA MAN'GÉRTUM).

Opmerkelijk is dat dit woord niet gemakkelijk herkenbaar is terug te vinden in verwante talen, maar maagd en meid lijken er, via mageth (en varianten) van te zijn afgeleid.

Eelco Verwijs (1862) had een geheel andere verklaring:

Voor ongehuwde vrouwen is de algemeene naam maagd, die in alle Germaansche talen bekend is,* doch in hare afleiding geene belangrijke resultaten voor de kennis van het volkskarakter geeft. De stam waartoe dit woord moet gebracht worden, is mag, nog over in mogen, maag, maagschap, enz., en duidt dus enkel een verwantschapsbegrip aan.

*(Goth. magaths, Ohd. magat, OS. magath, AS. mägdh. Ons meisjen is het verkleinwoord van maagd.)

MÀM

De oorspronkelijke term voor een moeder met eigen kinderen was MÀM. Spelling MEM komt ook voor, met name bij Adelbrost, maar zijn zus Apollania schrijft jaren later weer MÀM.

In totaal (27x) komen de volgende varianten voor:

• enkelvoud: MÀM (23x, incl. het 6x gecorrigeerde MÀM) en 1x de genitief MÀMIS (elders MÀM.HIS.
• meervoud: MÀMMA (1x op blz. [203]) en het samengestelde diminutief SLIKMÀMKES (1x op blz. [008]), dat letterlijk slijkmoedertjes betekent, maar in de samenhang kennelijk verwijst naar vlijsters.
• werkwoord (inf.): MÀMA (moedermelk drinken) op blz. [189]: WIVA THER HJARA BERN MÀMA LÉTA AN HJARA BROSTA.

Eelco Verwijs (1862) merkte slechts terloops op:

Zoo leveren ook het Fr. mêm en het Welsch mam overeenkomst , eene overeenkomst , welke ons wijst op de eerste klanken van het kind.

MODER

Met het woord MODER werd verwezen naar de Oermoeder Frya en haar opvolgsters, de Volksmoeders, soms ook Burg- of Gouwmoeders. Varianten van dit woord komen maarliefst 111 maal voor:

• enkelvoud: MODER (84x in deze vorm, inclusief het 2x gecorrigeerde MODAR), de genitieven MODERS (1x) en MODERIS (6x) en de samenstellingen ÉREMODER (Eremoeder, verwijzend naar de Volksmoeder op Texland; 9x), FOLKSMODER (Volksmoeder, 5x) en GÁMODER (Gouwmoeder, 1x op blz. [020]).
• meervoud: MODERA (4x) en genetief MODERUM (1x op blz. [085]).

MODER is duidelijk verwant aan MOD (moed, gemoed), dat 26 maal in diverse vormen en samenstellingen voorkomt. Via het denkbeeld van ‘Moeder Aarde’ zou het woord ook gerelateerd kunnen zijn aan ‘modder’.

Wederom had Eelco Verwijs (1862) een wezenlijk andere verklaring:

Zoo b.v. moeder,* het natuurgeluid, dat het stamelende kind het eerst uitspreekt (má, má), (...)

*(Zie Grimm, Gesch. d.d. Sprache, Sanskr. mâtr, zend. mâta, Pers. mâder, L. mater, It. madre, Fr. mère, Gr. μήτηρ, Ohd. muotar, Nhd. mutter, As. môdor, Eng. mother, OS. muodor, ON. môdhir, Zw. moder, Iersch mathair, Litt. mote, Lett. mahte, Pruis. mûti, O-Slav. mati, Russ. mať, Poolsch matka, Boh. matka, Finsch muori. De treffende overeenkomst van zooveel talen en dialecten valt ieder in het oog.)

(meer volgt)

Persoonsnamen

(lijst met, indien bekend, betekenis en moderne varianten volgt)