1871 Ottema voorwerk - Revision history

Jan at 12:46, 11 April 2026

2026-04-11T12:46:45Z

← Older revision		Revision as of 14:46, 11 April 2026
Line 2:		Line 2:
	* <u>10 September</u>: ''Eene reis langs den Rijn'' - '''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586166:mpeg21:a0031 JJK 6]'''		* <u>10 September</u>: ''Eene reis langs den Rijn'' - '''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586166:mpeg21:a0031 JJK 6]'''
	* <u>19 September</u>: ''Thet Bok thêra Adela folstar'' (antwoord op [[Gerben Colmjon\|Colmjon]]) - '''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586170:mpeg21:a0056 JJK 9]'''.		* <u>19 September</u>: ''Thet Bok thêra Adela folstar'' (antwoord op [[Gerben Colmjon\|Colmjon]]) - '''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586170:mpeg21:a0056 JJK 9]'''.
	* <u>14 Oktober</u>: ''Adela’s Boek'' (antwoord op [[Laurens P.C. van den Bergh\|Van den Bergh]]) - '''JJK 17'''.		* <u>14 Oktober</u>: ''Adela’s Boek'' (antwoord op [[Laurens P.C. van den Bergh\|Van den Bergh]]) - '''JJK 17''' zie onder: '''[[1871 Spectator]]'''

	==Der Friezen Herkomst==		==Der Friezen Herkomst==

Jan: verplaatsen naar nieuw: 1871 Spectator

2026-04-11T12:45:17Z

verplaatsen naar nieuw: 1871 Spectator

← Older revision		Revision as of 14:45, 11 April 2026
Line 203:		Line 203:

	Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].		Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].

	~~== Adela's Boek ==~~
	Dit antwoord (met redactioneel naschrift) op een artikel (''Het onlangs ontdekte friese handschrift''; in ''Nl. Spectator''; 710-1871, bl. 311 - '''JJK 14''') van Rijksarchivaris [[Laurens P.C. van den Bergh\|L.P.C. Van den Bergh]] verscheen in de ''Nederlandsche Spectator'' van 14-10-1871 (bl. 322-323), met als titel ''Adela's Boek'' - '''JJK 17'''.
	~~[Aan:] Den Heere Mr. L.Ph.C. Van Den Bergh.~~

	~~Naar aanleiding van uw schrijven in ''de Spectator'' van 7 October, heb ik u het navolgende te berichten:~~

	Het Oude Friesche handschrift, thans in het bezit van den Heer C. Over de Linden, Constructeur aan 's Rijks Marinewerf te Helder, is door hem in de maand Augustus 1848 ontvangen van zijne tante A. Meijlhof, geb. Over de Linden, wonende te Enkhuizen en aldaar overleden den 4 Februarij 1849. Deze was in het bezit van het handschrift gekomen bij den dood van haren vader Andries Over de Linden, scheepstimmerman te Enkhuizen, overleden den 15 April 1820. Dit zijn feiten, waaromtrent geen twijfel kan bestaan. In 1867 heeft de Heer C. Over de Linden dezelfde verklaring gegeven aan Dr. E. Verwijs. De man zal toch zelf wel het beste weten, hoe en wanneer hij aan dat handschrift gekomen is. Hij heeft nu, evenmin als toen, niet de minste reden, om eene andere herkomst op te geven, als de alleen ware. Was hij op eene andere wijze, langs een anderen weg, op een ander tijdstip eigenaar van het handschrift geworden, dan zoude hij het aan Dr. E. Verwijs en mij even goed gezegd hebben, als de hier bovenstaande verklaring.

	Dus kunt gij begrijpen, hoe bespottelijk ik de bewering vond van den Heer Colmjon, dat het geschrift vervaardigd zoude zijn na 1853, dat is, ettelijke jaren nadat het in het bezit was van den tegenwoordigen eigenaar.

	Mogen er nu in dit geschrift onjuiste denkbeelden en opvattingen voorkomen, is niet alles, wat er instaat, historische waarheid, ontmoet men hier een of ander verhaal , dat tot het gebied der sage behoort, — dat alles bewijst niets tegen den ''ouderdom'' van het geschrift. Wij bezitten daarenboven zoo weinige, ja bijna geene sagen uit den voortijd, dat elke bijdrage tot dien schralen voorraad ook weer hare waarde heeft.

	Wat vervolgens de taal en de taalkundige waarde van het geschrift betreft, daaromtrent kan ik niet beter doen dan u verwijzen naar hetgene Jhr. Mr. [[Montanus Hettema\|M. de Haan Hettema]] geschreven heeft in de Leeuwarder Courant van den 5 September ll.

	Ten aanzien van die Burgtmaagden, die ook al de eer niet hebben u te behagen, herinner ik u aan Velleda Aurinia en Gauna, bij Tacitus, Germ. c. 8 en elders. Deze Gauna was volgens Dio Cassius de opvolgster van Velleda. En wanneer wij nu in ons H.S. onder veele burgten ook ''Mannagardaforda'' opgenoemd vinden, dan vernemen wij, wat wij vroeger niet wisten, dat Velleda in ''edita turri'' gezeteld was te Munster.

	Eindelijk kan ik u de geruststellende verzekering geven, dat de naam Neptunus in het geheele H.S. niet voorkomt. Doch bij het lezen van de zwerftochten des ouden zeekonings Tunis, die weleer de Middellandsche zee in alle richtingen doorkruiste, kan men niet nalaten aan Neptunus te denken. Althans, die naam kwam Dr. [[Eelco Verwijs\|Verwijs]], zoowel als mij, daarbij terstond voor den geest.

	~~''Leeuwarden'', den 11 October 1871.~~

	~~<u>Dr. [[Jan G. Ottema\|J. G. Ottema]].</u>~~

	~~=== [redactioneel naschrift] ===~~
	Tegenover dit getuigenis van dr. Ottema stellen wij het getuigenis van denzelfden dr. Ottema, in zijn verslag aan het Friesch Genootschap, blz. 238:<blockquote>''»De andere, Neptunus, de God van de Middellandsche zee, blijkt hier bij zijn leven een Friesche Viking, zeekoning, geweest te zijn, thuis behoorende te Alderga (Ouddorp niet verre van Alkmaar). Zijn naam was Teunis, in de wandeling bij zijne manschappen Neef Teunis genoemd, die vooral de Middellandsche zee tot het doel en tooneel zijner tochten gekozen had, en door de Tyriers vergood zoude zijn, in den tijd toen de Phoenicische zeevaart zich aanmerkelijk begon uit te breiden, en naar Friesland stevende, om hier Britsch tin, Noordsch ijzer en barnsteen uit de Balde (Baltische) zee te halen.”''</blockquote>Qui diable est ici la dupe? Moet men er misschien bijvoegen wat er op volgt: ils sont tous dans le secret?

	~~<u>Red.</u>~~
	[[Category:Sources_Dutch]]		[[Category:Sources_Dutch]]

Jan at 12:29, 11 April 2026

2026-04-11T12:29:19Z

← Older revision		Revision as of 14:29, 11 April 2026
Line 180:		Line 180:
	Dit antwoord op een krantenartikel van bibliothecaris-archivaris [[Gerben Colmjon]] (''Nog iets over het Oud Friesch Handschrift'' d.d. 12-9-1871) verscheen in de <u>''Leeuwarder Courant'' van 19-9-1871</u>, getiteld ''Thet Bok thêra Adela folstar'' ('''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586170:mpeg21:a0056 JJK 9]'''). Hetzelfde artikel verscheen 27-9 in de ''Heldersche Courant'', onder de titel ''Friesch handschrift in het bezit van den Heer C. Over de Linden te Helder'' ([[1871 Wederlegging bedenkingen Colmjon\|'''JJK 12''']]). Een wederwoord van Colmjon (8 blz.) werd op 25-9 als brochure gepubliceerd ('''[https://books.google.nl/books?id=o69mskPzl7UC&pg=PP9#v=onepage&q&f=false JJK 11]''').		Dit antwoord op een krantenartikel van bibliothecaris-archivaris [[Gerben Colmjon]] (''Nog iets over het Oud Friesch Handschrift'' d.d. 12-9-1871) verscheen in de <u>''Leeuwarder Courant'' van 19-9-1871</u>, getiteld ''Thet Bok thêra Adela folstar'' ('''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010586170:mpeg21:a0056 JJK 9]'''). Hetzelfde artikel verscheen 27-9 in de ''Heldersche Courant'', onder de titel ''Friesch handschrift in het bezit van den Heer C. Over de Linden te Helder'' ([[1871 Wederlegging bedenkingen Colmjon\|'''JJK 12''']]). Een wederwoord van Colmjon (8 blz.) werd op 25-9 als brochure gepubliceerd ('''[https://books.google.nl/books?id=o69mskPzl7UC&pg=PP9#v=onepage&q&f=false JJK 11]''').
	----		----




	~~[[Category:Sources_Dutch]]~~
	De Heer G. Colmjon heeft in de ''Leeuwarder Courant'' een aan mij gerichten brief doen afdrukken, zonder daarbij te vermelden, dat ik daarop hem schriftelijk geantwoord heb. Dus ben ik wel genoodzaakt den inhoud van mijn antwoord op dezelfde wijze aan het publiek mede te deelen. Ik zal trachten dit zoo beknopt mogelijk te doen, zonder mij met alle beuzelingen op te houden.		De Heer G. Colmjon heeft in de ''Leeuwarder Courant'' een aan mij gerichten brief doen afdrukken, zonder daarbij te vermelden, dat ik daarop hem schriftelijk geantwoord heb. Dus ben ik wel genoodzaakt den inhoud van mijn antwoord op dezelfde wijze aan het publiek mede te deelen. Ik zal trachten dit zoo beknopt mogelijk te doen, zonder mij met alle beuzelingen op te houden.

Line 235:		Line 230:

	<u>Red.</u>		<u>Red.</u>
			[[Category:Sources_Dutch]]

Jan: /* Adela's Boek */

2026-04-11T09:45:43Z

Adela's Boek

← Older revision		Revision as of 11:45, 11 April 2026
Line 213:		Line 213:
	[Aan:] Den Heere Mr. L.Ph.C. Van Den Bergh.		[Aan:] Den Heere Mr. L.Ph.C. Van Den Bergh.

	Naar aanleiding van uw schrijven in de Spectator van 7 October, heb ik u het navolgende te berichten: Het Oude Friesche handschrift, thans in het bezit van den Heer C. Over de Linden, Constructeur aan 's Rijks Marinewerf te Helder, is door hem in de maand Augustus 1848 ontvangen van zijne tante A. Meijlhof, geb. Over de Linden, wonende te Enkhuizen en aldaar overleden den 4 Februarij 1849. Deze was in het bezit van het handschrift gekomen bij den dood van haren vader Andries Over de Linden, scheepstimmerman te Enkhuizen, overleden den 15 April 1820. Dit zijn feiten, waaromtrent geen twijfel kan bestaan.		Naar aanleiding van uw schrijven in ''de Spectator'' van 7 October, heb ik u het navolgende te berichten:

	In 1867 heeft de Heer C. Over de Linden dezelfde verklaring gegeven aan Dr. E. Verwijs. De man zal toch zelf wel het beste weten, hoe en wanneer hij aan dat handschrift gekomen is. Hij heeft nu, evenmin als toen, niet de minste reden, om eene andere herkomst op te geven, als de alleen ware. Was hij op eene andere wijze, langs een anderen weg, op een ander tijdstip eigenaar van het handschrift geworden, dan zoude hij het aan Dr. E. Verwijs en mij even goed gezegd hebben, als de hier bovenstaande verklaring. Dus kunt gij begrijpen, hoe bespottelijk ik de bewering vond van den Heer Colmjon, dat het geschrift vervaardigd zoude zijn na 1853, dat is, ettelijke jaren nadat het in het bezit was van den tegenwoordigen eigenaar.		Het Oude Friesche handschrift, thans in het bezit van den Heer C. Over de Linden, Constructeur aan 's Rijks Marinewerf te Helder, is door hem in de maand Augustus 1848 ontvangen van zijne tante A. Meijlhof, geb. Over de Linden, wonende te Enkhuizen en aldaar overleden den 4 Februarij 1849. Deze was in het bezit van het handschrift gekomen bij den dood van haren vader Andries Over de Linden, scheepstimmerman te Enkhuizen, overleden den 15 April 1820. Dit zijn feiten, waaromtrent geen twijfel kan bestaan. In 1867 heeft de Heer C. Over de Linden dezelfde verklaring gegeven aan Dr. E. Verwijs. De man zal toch zelf wel het beste weten, hoe en wanneer hij aan dat handschrift gekomen is. Hij heeft nu, evenmin als toen, niet de minste reden, om eene andere herkomst op te geven, als de alleen ware. Was hij op eene andere wijze, langs een anderen weg, op een ander tijdstip eigenaar van het handschrift geworden, dan zoude hij het aan Dr. E. Verwijs en mij even goed gezegd hebben, als de hier bovenstaande verklaring.

	~~Mogen er nu in dit geschrift onjuiste denkbeelden en opvattingen voorkomen~~, ~~is niet alles, wat er instaat, historische waarheid, ontmoet men hier een of ander verhaal~~ , dat ~~tot~~ het ~~gebied der sage behoort~~, — dat ~~alles bewijst niets tegen den ouderdom van het geschrift. Wij bezitten daarenboven zoo weinige, ja bijna geene sagen uit den voortijd~~, ~~dat elke bijdrage tot dien schralen voorraad ook weer hare waarde heeft. Wat vervolgens de taal en de taalkundige waarde van~~ het ~~geschrift betreft, daaromtrent kan ik niet beter doen dan u verwijzen naar hetgene Jhr. Mr. [[Montanus Hettema\|M. de Haan Hettema]] geschreven heeft~~ in ~~de ''Leeuwarder Courant''~~ van den ~~5 September 1871~~.		Dus kunt gij begrijpen, hoe bespottelijk ik de bewering vond van den Heer Colmjon, dat het geschrift vervaardigd zoude zijn na 1853, dat is, ettelijke jaren nadat het in het bezit was van den tegenwoordigen eigenaar.

	Ten aanzien van die Burgtmaagden, die ook al de eer niet hebben u te behagen, herinner ik u aan Velleda Aurinia en Gauna, bij Tacitus, Germ. c. 8 en elders. Deze Gauna was volgens Dio Cassius de opvolgster van Velleda. En wanneer wij nu in ons H.S. onder veele burgten ook Mannagardaforda opgenoemd vinden, dan vernemen wij, wat wij vroeger niet wisten, dat Velleda in edita turri gezeteld was te Munster.		Mogen er nu in dit geschrift onjuiste denkbeelden en opvattingen voorkomen, is niet alles, wat er instaat, historische waarheid, ontmoet men hier een of ander verhaal , dat tot het gebied der sage behoort, — dat alles bewijst niets tegen den ''ouderdom'' van het geschrift. Wij bezitten daarenboven zoo weinige, ja bijna geene sagen uit den voortijd, dat elke bijdrage tot dien schralen voorraad ook weer hare waarde heeft.

			Wat vervolgens de taal en de taalkundige waarde van het geschrift betreft, daaromtrent kan ik niet beter doen dan u verwijzen naar hetgene Jhr. Mr. [[Montanus Hettema\|M. de Haan Hettema]] geschreven heeft in de Leeuwarder Courant van den 5 September ll.

			Ten aanzien van die Burgtmaagden, die ook al de eer niet hebben u te behagen, herinner ik u aan Velleda Aurinia en Gauna, bij Tacitus, Germ. c. 8 en elders. Deze Gauna was volgens Dio Cassius de opvolgster van Velleda. En wanneer wij nu in ons H.S. onder veele burgten ook ''Mannagardaforda'' opgenoemd vinden, dan vernemen wij, wat wij vroeger niet wisten, dat Velleda in ''edita turri'' gezeteld was te Munster.

	Eindelijk kan ik u de geruststellende verzekering geven, dat de naam Neptunus in het geheele H.S. niet voorkomt. Doch bij het lezen van de zwerftochten des ouden zeekonings Tunis, die weleer de Middellandsche zee in alle richtingen doorkruiste, kan men niet nalaten aan Neptunus te denken. Althans, die naam kwam Dr. [[Eelco Verwijs\|Verwijs]], zoowel als mij, daarbij terstond voor den geest.		Eindelijk kan ik u de geruststellende verzekering geven, dat de naam Neptunus in het geheele H.S. niet voorkomt. Doch bij het lezen van de zwerftochten des ouden zeekonings Tunis, die weleer de Middellandsche zee in alle richtingen doorkruiste, kan men niet nalaten aan Neptunus te denken. Althans, die naam kwam Dr. [[Eelco Verwijs\|Verwijs]], zoowel als mij, daarbij terstond voor den geest.

	Leeuwarden, den 11 October 1871.		''Leeuwarden'', den 11 October 1871.

	Dr. [[Jan G. Ottema\|J. G. Ottema]].		<u>Dr. [[Jan G. Ottema\|J. G. Ottema]].</u>

	=== [redactioneel naschrift] ===		=== [redactioneel naschrift] ===
	Tegenover dit getuigenis van dr. Ottema stellen wij het getuigenis van denzelfden dr. Ottema, in zijn verslag aan het Friesch Genootschap, blz. 238:<blockquote>''»De andere, Neptunus, de God van de Middellandsche zee, blijkt hier bij zijn leven een Friesche Viking, zeekoning, geweest te zijn, thuis behoorende te Alderga (Ouddorp niet verre van Alkmaar). Zijn naam was Teunis, in de wandeling bij zijne manschappen Neef Teunis genoemd, die vooral de Middellandsche zee tot het doel en tooneel zijner tochten gekozen had, en door de Tyriers vergood zoude zijn, in den tijd toen de Phoenicische zeevaart zich aanmerkelijk begon uit te breiden, en naar Friesland stevende, om hier Britsch tin, Noordsch ijzer en barnsteen uit de Balde (Baltische) zee te halen.”''</blockquote>Qui diable est ici la dupe? Moet men er misschien bijvoegen wat er op volgt: ils sont tous dans le secret?		Tegenover dit getuigenis van dr. Ottema stellen wij het getuigenis van denzelfden dr. Ottema, in zijn verslag aan het Friesch Genootschap, blz. 238:<blockquote>''»De andere, Neptunus, de God van de Middellandsche zee, blijkt hier bij zijn leven een Friesche Viking, zeekoning, geweest te zijn, thuis behoorende te Alderga (Ouddorp niet verre van Alkmaar). Zijn naam was Teunis, in de wandeling bij zijne manschappen Neef Teunis genoemd, die vooral de Middellandsche zee tot het doel en tooneel zijner tochten gekozen had, en door de Tyriers vergood zoude zijn, in den tijd toen de Phoenicische zeevaart zich aanmerkelijk begon uit te breiden, en naar Friesland stevende, om hier Britsch tin, Noordsch ijzer en barnsteen uit de Balde (Baltische) zee te halen.”''</blockquote>Qui diable est ici la dupe? Moet men er misschien bijvoegen wat er op volgt: ils sont tous dans le secret?

	Red. ~~Nederlandsche Spectator~~		<u>Red.</u>

Jan at 12:29, 11 September 2025

2025-09-11T12:29:17Z

← Older revision		Revision as of 14:29, 11 September 2025
Line 10:		Line 10:
	<u>Verslag omtrent een overoud handschrift</u> bij het '''Friesch Genootschap'''		<u>Verslag omtrent een overoud handschrift</u> bij het '''Friesch Genootschap'''

	Uitgebracht door '''Dr. J.G. Ottema'''.		Uitgebracht door '''Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]]'''.

	''Leewarden, Junij'' 1871. <small>[voorgedragen in februari]</small>		''Leewarden, Junij'' 1871. <small>[voorgedragen in februari]</small>

Jan at 17:22, 5 August 2025

2025-08-05T17:22:47Z

← Older revision		Revision as of 19:22, 5 August 2025
Line 14:		Line 14:
	''Leewarden, Junij'' 1871. <small>[voorgedragen in februari]</small>		''Leewarden, Junij'' 1871. <small>[voorgedragen in februari]</small>

	<small>[NB De versies gebruikt als inleiding bij de uitgaven van ''Thet Oera Linda Bok'' van 1872 en 1876 zijn aangepast; verschillen ~~zullen nog worden vastgesteld~~ / opmaak ~~enigzins~~ aangepast]</small>		<small>[NB De versies gebruikt als inleiding bij de uitgaven van ''Thet Oera Linda Bok'' van 1872 en 1876 zijn aangepast; verschillen zie ''[https://fryskednis.blogspot.com/2025/08/ottemas-voortschrijdend-inzicht-1871.html Ottema’s voortschrijdend inzicht 1871-1872]'' / opmaak iets aangepast]</small>
	----		----
	[3] De heer [[Cornelis Over de Linden\|C. over de Linden]] te Helder bezit een overoud Handschrift, dat sints onheuglijke jaren in zijne familie vererfd en bewaard is, zonder dat iemand meer de herkomst daarvan wist, of den inhoud er van kende, wegens de onbekendheid van schrift en taal. Alleen wist men, dat eene daaraan verbonden traditie van geslacht tot geslacht de zorgvuldige bewaring daarvan had aanbevolen.		[3] De heer [[Cornelis Over de Linden\|C. over de Linden]] te Helder bezit een overoud Handschrift, dat sints onheuglijke jaren in zijne familie vererfd en bewaard is, zonder dat iemand meer de herkomst daarvan wist, of den inhoud er van kende, wegens de onbekendheid van schrift en taal. Alleen wist men, dat eene daaraan verbonden traditie van geslacht tot geslacht de zorgvuldige bewaring daarvan had aanbevolen.

Jan at 05:58, 5 August 2025

2025-08-05T05:58:57Z

Jan at 12:26, 4 August 2025

2025-08-04T12:26:58Z

← Older revision		Revision as of 14:26, 4 August 2025
Line 22:		Line 22:
	Oogenblikkelijk toch stonden mij Caesars woorden voor den geest, als hij van het letterschrift der Galliers sprekende zegt: ''Graecis utuntur literis''. Want het schrift, dat met geen bekende lettervormen geheel overeenkomt, gelijkt oppervlakkig nog het meest op het Grieksche schrift, zoo als het [4] op monumenten of in de oudste handschriften voorkomt, en behoort tot den vorm, dien men lapidair of steenschrift noemt. Daarbij is mij later gebleken, dat de schrijver van het laatste gedeelte des boeks een tijdgenoot van Caesar geweest is. De vorm en oorsprong van dit schrift is in het eerste gedeelte des boeks zoo omstandig en uitvoerig beschreven, als men het van geene taal kan aanwijzen. Het is zeer volkomen en bestaat uit 34 letterteekens, waaronder drie afzonderlijke vormen voor de a en u en twee voor de e, i, y en o, benevens drie zamengestelde dubbelde medeklinkers: ng, th en gs. De ng die als neusklank in geene andere westersche taal een afzonderlijk teeken heeft, is eene ondeelbare verbinding; de th is zacht als in het Engelsch en wordt somwijlen door d vervangen; en de gs komt slechts zeer zelden voor, ik geloof alleen in het woord, ''segse'' zeggen, in het hedendaagsche Friesch ''sidse'', uitgesproken ''sisze''. Het papier groot kwarto formaat is katoen papier, zonder water of fabriekmerk, op een raam of draadvorm geschept, met niet zeer wijde perpendiculaire lijnen.		Oogenblikkelijk toch stonden mij Caesars woorden voor den geest, als hij van het letterschrift der Galliers sprekende zegt: ''Graecis utuntur literis''. Want het schrift, dat met geen bekende lettervormen geheel overeenkomt, gelijkt oppervlakkig nog het meest op het Grieksche schrift, zoo als het [4] op monumenten of in de oudste handschriften voorkomt, en behoort tot den vorm, dien men lapidair of steenschrift noemt. Daarbij is mij later gebleken, dat de schrijver van het laatste gedeelte des boeks een tijdgenoot van Caesar geweest is. De vorm en oorsprong van dit schrift is in het eerste gedeelte des boeks zoo omstandig en uitvoerig beschreven, als men het van geene taal kan aanwijzen. Het is zeer volkomen en bestaat uit 34 letterteekens, waaronder drie afzonderlijke vormen voor de a en u en twee voor de e, i, y en o, benevens drie zamengestelde dubbelde medeklinkers: ng, th en gs. De ng die als neusklank in geene andere westersche taal een afzonderlijk teeken heeft, is eene ondeelbare verbinding; de th is zacht als in het Engelsch en wordt somwijlen door d vervangen; en de gs komt slechts zeer zelden voor, ik geloof alleen in het woord, ''segse'' zeggen, in het hedendaagsche Friesch ''sidse'', uitgesproken ''sisze''. Het papier groot kwarto formaat is katoen papier, zonder water of fabriekmerk, op een raam of draadvorm geschept, met niet zeer wijde perpendiculaire lijnen.

	Een inleidende brief geeft het jaar 1256 op als het jaar, waarin het afschrift vervaardigd is door Hiddo overa Linda op ''overlandsch'' of ''buitenlandsch'' papier. Diensvolgens zoude het afkomstig moeten zijn uit Spanje, waar de Arabieren destijds katoenpapier vervaardigden en in den handel brachten. Hieromtrent schrijft W. Wattenbach, das Schriftwesen im Mittelalter (Leipzig 1871), S. 93:		Een inleidende brief geeft het jaar 1256 op als het jaar, waarin het afschrift vervaardigd is door Hiddo overa Linda op ''overlandsch'' of ''buitenlandsch'' papier. Diensvolgens zoude het afkomstig moeten zijn uit Spanje, waar de Arabieren destijds katoenpapier vervaardigden en in den handel brachten. Hieromtrent schrijft W. Wattenbach, das Schriftwesen im Mittelalter (Leipzig 1871), S. 93:<blockquote>»De vervaardiging van papier uit katoen moet bij de Chinezen sedert overoude tijden in gebruik geweest zijn, en bij de verovering van Samarkand omstreeks den jare 704 aan de Arabieren bekend geworden. Te Damascus werd dat fabrikaat een levendige tak van industrie, waarom het Charta Damascena genoemd werd. Door de Arabieren werd de kunst naar de Grieken overgebracht. Men beweert Grieksche handschriften uit de tiende eeuw op katoenpapier te hebben, en [5] in de dertiende eeuw komen deze reeds menigvuldiger voor dan die op perkament.

	»De vervaardiging van papier uit katoen moet bij de Chinezen sedert overoude tijden in gebruik geweest zijn, en bij de verovering van Samarkand omstreeks den jare 704 aan de Arabieren bekend geworden. Te Damascus werd dat fabrikaat een levendige tak van industrie, waarom het Charta Damascena genoemd werd. Door de Arabieren werd de kunst naar de Grieken overgebracht. Men beweert Grieksche handschriften uit de tiende eeuw op katoenpapier te hebben, en [5] in de dertiende eeuw komen deze reeds menigvuldiger voor dan die op perkament.

	Men noemde het, om het van Egyptisch papier te onderscheiden, ''Charta bombycina'', ''gossypina'', ''cuttunea'', ''xylina''. Eene onderscheiding van het linnenpapier was toen nog niet noodig.		Men noemde het, om het van Egyptisch papier te onderscheiden, ''Charta bombycina'', ''gossypina'', ''cuttunea'', ''xylina''. Eene onderscheiding van het linnenpapier was toen nog niet noodig.
Line 36:		Line 34:
	Tot het linieeren bezigde men eene dunne schijf van lood, een liniaal en een passer om de afstanden te bepalen.		Tot het linieeren bezigde men eene dunne schijf van lood, een liniaal en een passer om de afstanden te bepalen.

	In oude handschriften is de inkt donker zwart of bruinachtig. Naar mate echter sedert de 13e eeuw meer geschreven werdt vertoont de inkt zich vaak grijs of geelachtig, of somtijds geheel verbleekt, ten bewijze dat zij ijzerhoudend is.		In oude handschriften is de inkt donker zwart of bruinachtig. Naar mate echter sedert de 13e eeuw meer geschreven werdt vertoont de inkt zich vaak grijs of geelachtig, of somtijds geheel verbleekt, ten bewijze dat zij ijzerhoudend is.”</blockquote>Dit alles is volkomen van toepassing op het voor ons liggend Handschrift uit het midden der dertiende eeuw, [6] beschreven met helder zwarte letters tusschen fijne naauwkeurig met lood getrokken lijnen. De kleur van de inkt toont duidelijk aan, dat zij niet ijzerhoudend is. Door deze kenteekenen werdt het opgegeven jaartal 1256 geheel gewettigd en valt er aan geen lateren oorsprong te denken. Maar daarmede vervalt ook alle verdacht van bedrog uit lateren tijd.

	Dit alles is volkomen van toepassing op het voor ons liggend Handschrift uit het midden der dertiende eeuw, [6] beschreven met helder zwarte letters tusschen fijne naauwkeurig met lood getrokken lijnen. De kleur van de inkt toont duidelijk aan, dat zij niet ijzerhoudend is. Door deze kenteekenen werdt het opgegeven jaartal 1256 geheel gewettigd en valt er aan geen lateren oorsprong te denken. Maar daarmede vervalt ook alle verdacht van bedrog uit lateren tijd.

	De taal is overoud Friesch, nog ouder dan de taal van het Friesch ''Rjuchtboek'' of oude Friesche wetten, en daarvan in veele vormen en spelling verschillende, zoodat zij een geheel afzonderlijken tongval of dialekt vertoont, en blijkens de lokaliteiten de taal moet geweest zijn, zoo als die gesproken werd tusschen het Vlie en de Kinhem, in Wester Flyland.		De taal is overoud Friesch, nog ouder dan de taal van het Friesch ''Rjuchtboek'' of oude Friesche wetten, en daarvan in veele vormen en spelling verschillende, zoodat zij een geheel afzonderlijken tongval of dialekt vertoont, en blijkens de lokaliteiten de taal moet geweest zijn, zoo als die gesproken werd tusschen het Vlie en de Kinhem, in Wester Flyland.

Jan: /* Thet Bok thêra Adela folstar */

2025-08-03T14:37:47Z

Thet Bok thêra Adela folstar

← Older revision		Revision as of 16:37, 3 August 2025
Line 197:		Line 197:
	In andere opmerkingen vergeet de Heer C. dat het HS niet in hetzelfde dialekt geschreven is als de O.F. wetten; deze vertoonen de taal tusschen het Vlie en de Lauwers; dat de taal tusschen het Vlie en de Kinnem. Vandaar komt het gebruik van ''nêi, naar'', tegenover ''to'', van ''lik as'' tegenover ''lik sa''. Vandaar komt het ook dat in het HS woorden aangetroffen worden, die men nergens terug vindt dan in Noordholland, b.v. ''hêmisdêgum, heemsdagen'', voor ''onlangs'': ''nol'' in de beteekenis van eene kleine ''ronde'' terp. Dit ''nol'' is verwant met ''nul'', welke benaming ontleend is aan de ''ronde'' gedaante van het cijfer. Het woord ''nul'' heeft niets uit te staan met het Latijnsche ''nullus''.		In andere opmerkingen vergeet de Heer C. dat het HS niet in hetzelfde dialekt geschreven is als de O.F. wetten; deze vertoonen de taal tusschen het Vlie en de Lauwers; dat de taal tusschen het Vlie en de Kinnem. Vandaar komt het gebruik van ''nêi, naar'', tegenover ''to'', van ''lik as'' tegenover ''lik sa''. Vandaar komt het ook dat in het HS woorden aangetroffen worden, die men nergens terug vindt dan in Noordholland, b.v. ''hêmisdêgum, heemsdagen'', voor ''onlangs'': ''nol'' in de beteekenis van eene kleine ''ronde'' terp. Dit ''nol'' is verwant met ''nul'', welke benaming ontleend is aan de ''ronde'' gedaante van het cijfer. Het woord ''nul'' heeft niets uit te staan met het Latijnsche ''nullus''.

	Trouwens het geheele boek, geschreven voor de komst van de Romeinen in ons land, wijst geene sporen aan van bekendheid met de Latijnsche taal. Wel bevat het Latijn veele woorden van Midden Europeschen oorsprong, welke dus met woorden in germaansche talen overeenkomst hebben, zooals ''schola'' en ''skole'', ''altare'' en ''àltàr'', ''tunica'' en ''tohnekke'' en anderen — ''to-hnekka'' is een vrouwenkleed, dat om den hals sluit en ''tot den nek'' reikt — maar ook dikwijls bedriegt hier de schijn;		Trouwens het geheele boek, geschreven voor de komst van de Romeinen in ons land, wijst geene sporen aan van bekendheid met de Latijnsche taal. Wel bevat het Latijn veele woorden van Midden Europeschen oorsprong, welke dus met woorden in germaansche talen overeenkomst hebben, zooals ''schola'' en ''skole'', ''altare'' en ''àltàr'', ''tunica'' en ''tohnekke'' en anderen — ''to-hnekka'' is een vrouwenkleed, dat om den hals sluit en ''tot den nek'' reikt — maar ook dikwijls bedriegt hier de schijn; zoo staat ''restja'' en de ''rest'' in geene betrekking tot ''restare''. Dit ''restja'' is rusten‚ berusten; de voorraad, die in het pakhuis berust, is daar nog aanwezig; en "hwat thêr jeta rest fon vs alde sêdum," beteekent wat er nog aanwezig is van onze oude zeden. Daardoor beteekent ook het zelfstandig naamwoord rest eene nog aanwezige hoeveelheid. Evenmin heeft ''just'' verwandschap met ''justus'', rechtvaardig. Het bijwoord ''just'' beteekent eigenlijk ''terzelfder tijd'', "just wêre 't jolfêrste," "terzelfder tijd was het jolfeest." In diens zin is ''just'' verwant met ''jud'' dat een tegenwoordigen tijd aanduidt. Hierbij moet ik den Heer C. nog doen opmerken, dat het [bijvoeglijk naamwoord] ''justus'' geen part. pass. is van een werkwoord ''jugere'', 't gene reeds wegens den vorm onmogelijk is, maar bovendien met de beteekenis niet strookt. Het werkwoord ''jugere'' of ''jugire'', dat bij Festus en bij Varro voorkomt, beteekent het krijschen van een roofvogel, inzonderheid een wouw of kiekendief, zoodat justus op jugire past als een tang op een varken.

	zoo staat ''restja'' en de ''rest'' in geene betrekking tot ''restare''. Dit ''restja'' is rusten‚ berusten; de voorraad, die in het pakhuis berust, is daar nog aanwezig; en "hwat thêr jeta rest fon vs alde sêdum," beteekent wat er nog aanwezig is van onze oude zeden. Daardoor beteekent ook het zelfstandig naamwoord rest eene nog aanwezige hoeveelheid.

	Evenmin heeft ''just'' verwandschap met ''justus'', rechtvaardig. Het bijwoord ''just'' beteekent eigenlijk ''terzelfder tijd'', "just wêre 't jolfêrste," "terzelfder tijd was het jolfeest." In diens zin is ''just'' verwant met ''jud'' dat een tegenwoordigen tijd aanduidt.

	Hierbij moet ik den Heer C. nog doen opmerken, dat het [bijvoeglijk naamwoord] ''justus'' geen part. pass. is van een werkwoord ''jugere'', 't gene reeds wegens den vorm onmogelijk is, maar bovendien met de beteekenis niet strookt.

	Het werkwoord ''jugere'' of ''jugire'', dat bij Festus en bij Varro voorkomt, beteekent het krijschen van een roofvogel, inzonderheid een wouw of kiekendief, zoodat justus op jugire past als een tang op een varken.

	De Heer Colmjon meent eene opzettelijke verknoeijing te zien in de woorden ''amering'' en ''salthatha''. Die woorden zijn volkomen goed. ''Amering'' in later tijd verbasterd tot ''amery'' werd niet meer verstaan, en daarom heeft men er eene afleiding voor verzonnen. Het woord ''amering'' is te vinden bij Kiliaan en beteekent ''vonk''. In een ''amering'' wil zeggen, binnen het korte oogenblik, dat eene vonk duurt.		De Heer Colmjon meent eene opzettelijke verknoeijing te zien in de woorden ''amering'' en ''salthatha''. Die woorden zijn volkomen goed. ''Amering'' in later tijd verbasterd tot ''amery'' werd niet meer verstaan, en daarom heeft men er eene afleiding voor verzonnen. Het woord ''amering'' is te vinden bij Kiliaan en beteekent ''vonk''. In een ''amering'' wil zeggen, binnen het korte oogenblik, dat eene vonk duurt.
Line 211:		Line 203:
	''Salthatha'' altijd geschreven ''salth-âtha'' is zamengesteld uit ''salth'', verkort voor ''sellath'', gekocht, en ''âtha'' makkers, strijdmakkers, en beteekent dus gekochte (of gehuurde) strijders, huurtroepen. Het wordt nooit van de Friesen gebruikt; de Friesche krijgslieden worden steeds ''wêrar'' landverdedigers genoemd. Alleen de vreemde vooral Asiatische Koningen hebben ''salth-âtha'' huurlingen in dienst.		''Salthatha'' altijd geschreven ''salth-âtha'' is zamengesteld uit ''salth'', verkort voor ''sellath'', gekocht, en ''âtha'' makkers, strijdmakkers, en beteekent dus gekochte (of gehuurde) strijders, huurtroepen. Het wordt nooit van de Friesen gebruikt; de Friesche krijgslieden worden steeds ''wêrar'' landverdedigers genoemd. Alleen de vreemde vooral Asiatische Koningen hebben ''salth-âtha'' huurlingen in dienst.

	''Lunsyakte'' is eene schrijffout, ontstaan door het kleine verschil tusschen de vorm van de letters ''n'' en ''ng''. ''Lungsyakte'' is de natuurlijke naam voor eene ziekte, waaraan het vee blootgestaan heeft, zoolang als het longen heeft gehad. Daarom is het een dwaas beweeren, dat de longziekte voor 1693 niet bestaan heeft, omdat men dan eerst een bepaald bericht daarvan in Hessen vindt. Al is dit laatste waar, dan is het nog geen bewijs, dat niet veele oudere berichten zijn verloren geraakt, en dat er niet ontelbaar veele dingen gebeurd zijn, waarvan geen bericht tot ons gekomen is.		''Lunsyakte'' is eene schrijffout, ontstaan door het kleine verschil tusschen de vorm van de letters ''n'' en ''ng''. ''Lungsyakte'' is de natuurlijke naam voor eene ziekte, waaraan het vee blootgestaan heeft, zoolang als het longen heeft gehad. Daarom is het een dwaas beweeren, dat de longziekte voor 1693 niet bestaan heeft, omdat men dan eerst een bepaald bericht daarvan in Hessen vindt. Al is dit laatste waar, dan is het nog geen bewijs, dat niet veele oudere berichten zijn verloren geraakt, en dat er niet ontelbaar veele dingen gebeurd zijn, waarvan geen bericht tot ons gekomen is. Te stellen dat alles waarvan wij geen beright hebben, ook nooit gebeurd is, moet wel de grootste ongerijmdheid genoemd worden. Bovendien komt het gebrek aan een bepaald bericht mede voort uit de gewoonte der oude Kronijkschrijvers, die bij alle besmettelijke en doodelijke ziekten, zoo bij menschen als bij vee altijd onbepaald spreken van eene pest. Intusschen houd ik in dit geval de beschrijving van eene veeziekte bij Silius Italicus XIV, 582—612, voor een bepaald bericht, omdat daarin de ''longen'' als voorname zetel van het kwaad voorkomen. Dat nu die beschrijving uit een geneeskundig oogpunt beschouwd onnaauwkeurig en verward schijnt, komt daarvandaan, dat Silius Italicus geen geneeskundige was, maar een dichter.

	Te stellen dat alles waarvan wij geen beright hebben, ook nooit gebeurd is, moet wel de grootste ongerijmdheid genoemd worden. Bovendien komt het gebrek aan een bepaald bericht mede voort uit de gewoonte der oude Kronijkschrijvers, die bij alle besmettelijke en doodelijke ziekten, zoo bij menschen als bij vee altijd onbepaald spreken van eene pest.

	Intusschen houd ik in dit geval de beschrijving van eene veeziekte bij Silius Italicus XIV, 582—612, voor een bepaald bericht, omdat daarin de ''longen'' als voorname zetel van het kwaad voorkomen. Dat nu die beschrijving uit een geneeskundig oogpunt beschouwd onnaauwkeurig en verward schijnt, komt daarvandaan, dat Silius Italicus geen geneeskundige was, maar een dichter.

	Een groot gewicht legt de Heer C. op het ''skriffilt'', dat in het boek meermalen voorkomt, en dat hij verkiest gelijk te stellen met ons ''linnen papier''. Doch hij weet niet, dat met de uitvinding van dit laatste bedoeld wordt de vervaardiging van papier uit ''linnen lompen''. Hoe nu dat ''skriffilt'' er uit zag en op welke wijze het vervaardigd werd, weten wij niet. Alleen wordt er bericht, dat men daartoe linnent of als surrogaat ''pompablêdar'' bezigde.

	Doch wat is nu ''linnent''? Op bl. 95 lezen wij: "hira hemeth is linnent, hira to-hnekka wol, thàt hju selva spon ànd wêvade." Daaruit blijkt, dat met ''linnent'' bedoeld wordt, wat wij ''vlas'' noemen. Nu is zeker een vilt uit vlas zamengestampt eene zeer grove en ruwe stof, en al was zij dicht en effen genoeg om er met een penseel op te kunnen schrijven, toch met papier niet te vergelijken.

	Zeer juist wordt daarom dit onderscheid ook in acht genomen, door Hiddo oera Linda die in 1256 het afschrift gemaakt heeft op ''wrlandisk pampyer'', en daarbij niet het inheemsche woord ''skriffilt'', maar het uitheemsche ''papier'' bezigt. ''Skriffilt'' en ''papier'' is dus geenszins hetzelfde.

	Een ~~ding staat onloochenbaar vast~~, dat het ~~Handschrift geschreven is op eene papiersoort~~, ~~die in~~ de ~~13e eeuw nog in Spanje~~ vervaardigd werd, ~~en na dien tijd~~ niet ~~meer voorkomt~~. ~~Slechts~~ een ~~enkeld stukje van zulk~~ papier ~~als monster zal men misschien~~ in ~~de verzameling van een of ander oudheidkundige nog vinden~~, maar ~~anders kan niemand de weergade daarvan aanwijzen~~.		Een groot gewicht legt de Heer C. op het ''skriffilt'', dat in het boek meermalen voorkomt, en dat hij verkiest gelijk te stellen met ons ''linnen papier''. Doch hij weet niet, dat met de uitvinding van dit laatste bedoeld wordt de vervaardiging van papier uit ''linnen lompen''. Hoe nu dat ''skriffilt'' er uit zag en op welke wijze het vervaardigd werd, weten wij niet. Alleen wordt er bericht, dat men daartoe linnent of als surrogaat ''pompablêdar'' bezigde. Doch wat is nu ''linnent''? Op bl. 95 lezen wij: "hira hemeth is linnent, hira to-hnekka wol, thàt hju selva spon ànd wêvade." Daaruit blijkt, dat met ''linnent'' bedoeld wordt, wat wij ''vlas'' noemen. Nu is zeker een vilt uit vlas zamengestampt eene zeer grove en ruwe stof, en al was zij dicht en effen genoeg om er met een penseel op te kunnen schrijven, toch met papier niet te vergelijken. Zeer juist wordt daarom dit onderscheid ook in acht genomen, door Hiddo oera Linda die in 1256 het afschrift gemaakt heeft op ''wrlandisk pampyer'', en daarbij niet het inheemsche woord ''skriffilt'', maar het uitheemsche ''papier'' bezigt. ''Skriffilt'' en ''papier'' is dus geenszins hetzelfde.

	Een gelijksoortig papier treft men aan in de Keizerlijke Bibliotheek te Petersburg in de oudste Chinesche documenten. Dit vernam ik van den Heer B. Lasonder, Predikant te Acquoij, die een geruimen tijd te Petersburg vertoefd en de Keizerlijke Bibliotheek bezocht heeft, en bij mij aan huis het Handschrift ziende, terstond de gelijksoortigheid van dit Arabische katoen-papier met het Chineesche herkende.		Een ding staat onloochenbaar vast, dat het Handschrift geschreven is op eene papiersoort, die in de 13e eeuw nog in Spanje vervaardigd werd, en na dien tijd niet meer voorkomt. Slechts een enkeld stukje van zulk papier als monster zal men misschien in de verzameling van een of ander oudheidkundige nog vinden, maar anders kan niemand de weergade daarvan aanwijzen. Een gelijksoortig papier treft men aan in de Keizerlijke Bibliotheek te Petersburg in de oudste Chinesche documenten. Dit vernam ik van den Heer B. Lasonder, Predikant te Acquoij, die een geruimen tijd te Petersburg vertoefd en de Keizerlijke Bibliotheek bezocht heeft, en bij mij aan huis het Handschrift ziende, terstond de gelijksoortigheid van dit Arabische katoen-papier met het Chineesche herkende.

	Verder verwijs ik den lezer omtrent deze geheele zaak naar mijn verslag daarover bij het ~~Friesche~~ Genootschap uitgebracht; want de laatste bedenking van den Heer Colmjon in het postscriptum geuit, dat het Geschrift vervaardigd zoude zijn na den jare 1853, is te bespottelijk om er op te antwoorden, en beleedigend voor den eigenaar.		Verder verwijs ik den lezer omtrent deze geheele zaak naar mijn verslag daarover bij het Friesch Genootschap uitgebracht: want de laatste bedenking van den Heer Colmjon in het postscriptum geuit, dat het Geschrift vervaardigd zoude zijn na den jare 1853, is te bespottelijk om er op te antwoorden, en beleedigend voor den eigenaar.

	Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].		Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].

Jan: /* Thet Bok thêra Adela folstar */

2025-08-03T14:30:30Z

Thet Bok thêra Adela folstar

← Older revision		Revision as of 07:58, 5 August 2025
Line 63:		Line 63:
	Voor de tijdsbepalingen moeten wij uitgaan van het jaar 1256 na Christus, waarin Hiddo overa Linda het afschrift vervaardigd heeft, en waarvan hij zegt dat het was het 3449 jaar nadat Atland verzonken is. Dit vergaan van het oude land, ''âldland'', ''âtland'', is bij de Grieken ook in geheugen geweest en Plato maakt in zijn Timaeus, 24, nog melding van het verdwenen Atlantis, van welks ligging niets anders bekend was, dan dat het ver buiten de zuilen van Herkules had gelegen. Uit dit geschrift blijkt, dat het een uitgestrekt land geweest is ten westen van Jutland, waarvan Helgoland en de Noordfriesche eilanden de laatste schamele overblijfselen zijn. Deze gebeurtenis, waardoor het schijnt dat een groote verstrooijing van den Frieschen stam veroorzaakt is, was het aanvangspunt eener eigene tijdrekening, overeenkomende met 2193 voor Chr. Bij de geologen bekend als de ''Cimbrische vloed''.		Voor de tijdsbepalingen moeten wij uitgaan van het jaar 1256 na Christus, waarin Hiddo overa Linda het afschrift vervaardigd heeft, en waarvan hij zegt dat het was het 3449 jaar nadat Atland verzonken is. Dit vergaan van het oude land, ''âldland'', ''âtland'', is bij de Grieken ook in geheugen geweest en Plato maakt in zijn Timaeus, 24, nog melding van het verdwenen Atlantis, van welks ligging niets anders bekend was, dan dat het ver buiten de zuilen van Herkules had gelegen. Uit dit geschrift blijkt, dat het een uitgestrekt land geweest is ten westen van Jutland, waarvan Helgoland en de Noordfriesche eilanden de laatste schamele overblijfselen zijn. Deze gebeurtenis, waardoor het schijnt dat een groote verstrooijing van den Frieschen stam veroorzaakt is, was het aanvangspunt eener eigene tijdrekening, overeenkomende met 2193 voor Chr. Bij de geologen bekend als de ''Cimbrische vloed''.

	Op bladzijde 80 begint een verhaal in het jaar 1602 nadat Atland verzonken is en dus met 591 voor Chr., en bl. 82 het verhaal van den moord gepleegd aan Frâna, eeremoeder [9] op Texland, twee jaren later, en dus 589. Wanneer nu Adela haar geschrift aanvangt met haar eigen optreden in eene volksvergadering, 30 jaren na den dag dat de eeremoeder was omgebracht, dan zijn wij in het jaar 559 voor Chr. Uit het ~~schijven~~ van hare dochter Apollonia vernemen wij, dat Adela 15 maanden na die vergadering, bij eene overrompeling van Texland door de Finnen verslagen is; dit moet dus gebeurd zijn in 557 voor Chr. en hieruit volgt dat het eerste boek door Adela geschreven is in 558 voor Chr. Het tweede boek door Apollonia geschreven mag dus gesteld worden omstreeks het jaar 520 voor Chr.		Op bladzijde 80 begint een verhaal in het jaar 1602 nadat Atland verzonken is en dus met 591 voor Chr., en bl. 82 het verhaal van den moord gepleegd aan Frâna, eeremoeder [9] op Texland, twee jaren later, en dus 589. Wanneer nu Adela haar geschrift aanvangt met haar eigen optreden in eene volksvergadering, 30 jaren na den dag dat de eeremoeder was omgebracht, dan zijn wij in het jaar 559 voor Chr. Uit het schrijven van hare dochter Apollonia vernemen wij, dat Adela 15 maanden na die vergadering, bij eene overrompeling van Texland door de Finnen verslagen is; dit moet dus gebeurd zijn in 557 voor Chr. en hieruit volgt dat het eerste boek door Adela geschreven is in 558 voor Chr. Het tweede boek door Apollonia geschreven mag dus gesteld worden omstreeks het jaar 520 voor Chr.

	Het latere gedeelte behelst de geschiedenis van de bekende Koningen van Friesland, Friso, Adel, (Ubbo) en Asega Askar, genaamd zwarte Adel. Evenwel is van den derden Koning Ubbo niets gemeld, of liever dit stuk is verloren gegaan, bl. 169-188 ontbreken. Frethorik, de eerste schrijver die hier voorkomt is een tijdgenoot van de gebeurtenissen die hij verhaalt namelijk de komst van Friso. Hij is een vriend van Liudgert den Geertman, die als ''skelta bi thêr nacht'' op de vloot van Wichhirte den ''sêkening'' met Friso hier was gekomen, in ’t jaar 303 voor Chr. Uit het dagboek van Liudgert heeft hij vele van zijne berichten ontleend.		Het latere gedeelte behelst de geschiedenis van de bekende Koningen van Friesland, Friso, Adel, (Ubbo) en Asega Askar, genaamd zwarte Adel. Evenwel is van den derden Koning Ubbo niets gemeld, of liever dit stuk is verloren gegaan, bl. 169-188 ontbreken. Frethorik, de eerste schrijver die hier voorkomt is een tijdgenoot van de gebeurtenissen die hij verhaalt namelijk de komst van Friso. Hij is een vriend van Liudgert den Geertman, die als ''skelta bi thêr nacht'' op de vloot van Wichhirte den ''sêkening'' met Friso hier was gekomen, in ’t jaar 303 voor Chr. Uit het dagboek van Liudgert heeft hij vele van zijne berichten ontleend.
Line 108:		Line 108:
	De Friesche godenleer of liever godsdienst, is hoogst eenvoudig en zuiver Monotheisme. Wralda of Wralda’s geest is het eenige, eeuwige, onveranderlijke, volmaakte en almachtige wezen. Wralda heeft alle dingen geschapen; alles komt uit hem voort, eerst de aanvang, dan de tijd, en vervolgens Irtha, de Aarde. Irtha baart drie dochters Lyda, Finda en Frya, de stammoeders van de drie menschenrassen, het zwarte, het geele en het blanke (Afrika, Asia en Europa.) Als zoodanig is Frya de moeder van Frya’s volk de Friesen. Zij is de vertegenwoordigster van Wralda [15] en wordt als zoodanig vereerd. Frya heeft hare ''tex'' gegeven, de eerste wet, en de eeredienst ingesteld van het eeuwige licht. Die dienst bestaat in het onderhouden van de altijd. brandende lamp, ''foddik'', door priesteressen, maagden; aan het hoofd dier maagden staat op alle burchten eene Burchtmaagd; de opperste van alle Burchtmaagden, is de Eeremoeder op den Fryasburch op Texland. De Eeremoeder heerscht over het geheele land; de Koningen mogen niets doen, er mag niets geschieden buiten hare raad en goedkeuring. Men denke aan Velleda bij Tacitus. Hist. IV: 61. Zij was burchtmaagd op Manna-garda forda (Munster.) De eerste Eeremoeder is door Frya zelve aangesteld, zij heette Fâsta. Met één woord, wij ontmoeten hier de prototype van de Romeinsche Vestadienst en de Vestaalsche maagden.		De Friesche godenleer of liever godsdienst, is hoogst eenvoudig en zuiver Monotheisme. Wralda of Wralda’s geest is het eenige, eeuwige, onveranderlijke, volmaakte en almachtige wezen. Wralda heeft alle dingen geschapen; alles komt uit hem voort, eerst de aanvang, dan de tijd, en vervolgens Irtha, de Aarde. Irtha baart drie dochters Lyda, Finda en Frya, de stammoeders van de drie menschenrassen, het zwarte, het geele en het blanke (Afrika, Asia en Europa.) Als zoodanig is Frya de moeder van Frya’s volk de Friesen. Zij is de vertegenwoordigster van Wralda [15] en wordt als zoodanig vereerd. Frya heeft hare ''tex'' gegeven, de eerste wet, en de eeredienst ingesteld van het eeuwige licht. Die dienst bestaat in het onderhouden van de altijd. brandende lamp, ''foddik'', door priesteressen, maagden; aan het hoofd dier maagden staat op alle burchten eene Burchtmaagd; de opperste van alle Burchtmaagden, is de Eeremoeder op den Fryasburch op Texland. De Eeremoeder heerscht over het geheele land; de Koningen mogen niets doen, er mag niets geschieden buiten hare raad en goedkeuring. Men denke aan Velleda bij Tacitus. Hist. IV: 61. Zij was burchtmaagd op Manna-garda forda (Munster.) De eerste Eeremoeder is door Frya zelve aangesteld, zij heette Fâsta. Met één woord, wij ontmoeten hier de prototype van de Romeinsche Vestadienst en de Vestaalsche maagden.

	Ontmoeten wij hier bij de Friesen een Godsbegrip en godsdienstige denkbeelden, geheel verschillende van de mythologien bij andere volken, nog onverwachter komen ons hier zaken voor die in het naauwste verband staan met de Grieksch-Romeinsche Mythologie en wel met de herkomst van twee godheden van den eersten rang, Minerva en Neptunus. ''Min erva'' (~~Athènė~~), is oorspronkelijk eene burchtmaagd, priesteres van Frya op de burcht Walhallagara, Domburg op Walcheren. En deze zelfde Min erva is tevens die geheimzinnige, raadselachtige godin van welker vereering bijna geene sporen zijn overgebleven, dan alleen op Walcheren in de votivsteenen te Domburg, ''Nehalennia'',<ref>Min erva werd Nyhellenia genoemd, omdat hare raadgevingen ''ny'' en ''hel'', nieuw en helder waren. Desgelijks heet het in Pauli Epitome van S. Pomponius Festus de verborum Significatione, Min erva dicta quod ''bene moneat''. / Zie Preller, Rom. Myth. p. 258.</ref> van welke geene mythologie iets naders weet dan enkel den naam, waar de etymologie zich heeft meester gemaakt tot het uitvinden van allerlei fantastische afleidingen.		Ontmoeten wij hier bij de Friesen een Godsbegrip en godsdienstige denkbeelden, geheel verschillende van de mythologien bij andere volken, nog onverwachter komen ons hier zaken voor die in het naauwste verband staan met de Grieksch-Romeinsche Mythologie en wel met de herkomst van twee godheden van den eersten rang, Minerva en Neptunus. ''Min erva'' (Athènè), is oorspronkelijk eene burchtmaagd, priesteres van Frya op de burcht Walhallagara, Domburg op Walcheren. En deze zelfde Min erva is tevens die geheimzinnige, raadselachtige godin van welker vereering bijna geene sporen zijn overgebleven, dan alleen op Walcheren in de votivsteenen te Domburg, ''Nehalennia'',<ref>Min erva werd Nyhellenia genoemd, omdat hare raadgevingen ''ny'' en ''hel'', nieuw en helder waren. Desgelijks heet het in Pauli Epitome van S. Pomponius Festus de verborum Significatione, Min erva dicta quod ''bene moneat''. / Zie Preller, Rom. Myth. p. 258.</ref> van welke geene mythologie iets naders weet dan enkel den naam, waar de etymologie zich heeft meester gemaakt tot het uitvinden van allerlei fantastische afleidingen.

	[16] De andere, Neptunus, de God van de Middellandsche zee blijkt hier bij zijn leven een Friesche Viking, zeekoning, geweest te zijn, thuis behoorende te Alderga (Ouddorp niet verre van Alkmaar). Zijn naam was Teunis, in de wandeling bij zijne manschappen Neef Teunis genoemd, die vooral de Middellandsche zee tot het doel en toneel zijner tochten gekozen had, en door de Tyriers vergood zoude zijn, in den tijd toen de Phenicische zeevaart zich aanmerkelijk begon uit te breiden en naar Friesland stevende, om hier Britsch tin, Noordsch ijzer en barnsteen uit de Balde (Baltische) zee te halen.		[16] De andere, Neptunus, de God van de Middellandsche zee blijkt hier bij zijn leven een Friesche Viking, zeekoning, geweest te zijn, thuis behoorende te Alderga (Ouddorp niet verre van Alkmaar). Zijn naam was Teunis, in de wandeling bij zijne manschappen Neef Teunis genoemd, die vooral de Middellandsche zee tot het doel en toneel zijner tochten gekozen had, en door de Tyriers vergood zoude zijn, in den tijd toen de Phenicische zeevaart zich aanmerkelijk begon uit te breiden en naar Friesland stevende, om hier Britsch tin, Noordsch ijzer en barnsteen uit de Balde (Baltische) zee te halen.

	Behalve dit tweetal ontmoeten wij nog een derde Mythologisch persoon: Minos, de wetgever van Kreta, die ~~almede~~ verschijnt als een Friesche zeekoning Minno, geboren te Lindaoord tusschen Wieringen en de Kreyl, die aan de Kreters een Asegaboek heeft medegedeeld. Namelijk die Minos, die met zijn broeder Rhadamanthus en Aeakus als rechter in de onderwereld over het lot der Schimmen beslist. Niet te verwarren met den lateren Minos, den tijdgenoot van Aegeus en Theseus, die voorkomt in de Atheensche sage.		Behalve dit tweetal ontmoeten wij nog een derde Mythologisch persoon: Minos, de wetgever van Kreta, die alsmede verschijnt als een Friesche zeekoning Minno, geboren te Lindaoord tusschen Wieringen en de Kreyl, die aan de Kreters een Asegaboek heeft medegedeeld. Namelijk die Minos, die met zijn broeder Rhadamanthus en Aeakus als rechter in de onderwereld over het lot der Schimmen beslist. Niet te verwarren met den lateren Minos, den tijdgenoot van Aegeus en Theseus, die voorkomt in de Atheensche sage.

	Bij deze voorstelling kunt gij uw lachen niet bedwingen, en kaatst gij mij het straks gebezigde woord fantastisch terug met dat van avontuurlijk. Ook ik kon eerst mijne oogen niet gelooven, en toch ben ik bij nadere overweging gekomen tot de ontdekking van verrassende overeenkomsten, die de zaak vrij wat minder avontuurlijk maken, als de geboorte van Athene uit het hoofd van Zeus door een bijlslag van Hephaistos. B.v.		Bij deze voorstelling kunt gij uw lachen niet bedwingen, en kaatst gij mij het straks gebezigde woord fantastisch terug met dat van avontuurlijk. Ook ik kon eerst mijne oogen niet gelooven, en toch ben ik bij nadere overweging gekomen tot de ontdekking van verrassende overeenkomsten, die de zaak vrij wat minder avontuurlijk maken, als de geboorte van Athene uit het hoofd van Zeus door een bijlslag van Hephaistos. B.v.
Line 122:		Line 122:
	De Tijd is de Kroder, de kruijer, die eeuwig met het ''jol'', het wiel, moet rondloopen, en voeren de zon langs hare baan door het stergewelf van winter-zonnestand tot winter-zonnestand. Zoo vormt hij de jaren, waarbij elke omwenteling [18] van het wiel een dag uitmaakt. Te midwinter wordt het Jolfeest gevierd op Fryaasdag. Dan worden koeken gebakken in den vorm van het zonnerad, want van dat Jol heeft Frya de letters gemaakt, toen zij hare Tex schreef. En het Jolfeest is daarom ook een feest ter eere van Frya als uitvindster van het letterschrift.		De Tijd is de Kroder, de kruijer, die eeuwig met het ''jol'', het wiel, moet rondloopen, en voeren de zon langs hare baan door het stergewelf van winter-zonnestand tot winter-zonnestand. Zoo vormt hij de jaren, waarbij elke omwenteling [18] van het wiel een dag uitmaakt. Te midwinter wordt het Jolfeest gevierd op Fryaasdag. Dan worden koeken gebakken in den vorm van het zonnerad, want van dat Jol heeft Frya de letters gemaakt, toen zij hare Tex schreef. En het Jolfeest is daarom ook een feest ter eere van Frya als uitvindster van het letterschrift.

	Even zoo als dit Jolfeest in Denemarken en geheel Duitschland door de Christenheid op ’t ~~Kersfeest~~ en in ons land op St. Nikolaasdag verplaatst is, even zoo zeker zijn onze St. Nikolaaspoppen, de vrijster en de vrijer, eene herinnering aan Frya, en onze St. Nikolaas (banket) letters eene gedachtenis aan Fryas van het zonnerad gevormd letterschrift.		Even zoo als dit Jolfeest in Denemarken en geheel Duitschland door de Christenheid op ’t Kerstfeest en in ons land op St. Nikolaasdag verplaatst is, even zoo zeker zijn onze St. Nikolaaspoppen, de vrijster en de vrijer, eene herinnering aan Frya, en onze St. Nikolaas (banket) letters eene gedachtenis aan Fryas van het zonnerad gevormd letterschrift.

	Ik kan niet den geheelen inhoud van dit merkwaardige geschrift ontleden en moet mij vergenoegen met de gemaakte opmerkingen. Zij mogen eenig denkbeeld geven van den rijkdom en belangrijkheid van dien inhoud. Want al loopen er Sagen onder, ook als Sagen moeten zij waarde hebben voor ons, dewijl van den Sagenschat onzes voorgeslachts zoo goed als niets was overgebleven.		Ik kan niet den geheelen inhoud van dit merkwaardige geschrift ontleden en moet mij vergenoegen met de gemaakte opmerkingen. Zij mogen eenig denkbeeld geven van den rijkdom en belangrijkheid van dien inhoud. Want al loopen er Sagen onder, ook als Sagen moeten zij waarde hebben voor ons, dewijl van den Sagenschat onzes voorgeslachts zoo goed als niets was overgebleven.

← Older revision		Revision as of 16:30, 3 August 2025
Line 193:		Line 193:
	"Talrijke plaatsen", schrijft de Heer C., "zijn woord voor woord in hedendaagsch Hollandsch of Friesch over te schrijven, zonder dat men eenige omzetting behoeft te maken, om een behoorlijken stijl te hebben." Dit had hij van het geheele boek kunnen zeggen, om de eenvoudige reden, dat de verschillende schrijvers zich in de gewone spreektaal uitdrukken, die zoo natuurlijk is, dat men die zelfde zaken bezwaarlijk anders zeggen of schrijven kan. Tusschen dezen verhalenden stijl, en den dorren stijl van wetten, contracten en testamenten, waarin alles bestaat, wat wij tot nu toe in de O. Friesche taal bezaten, is gene vergelijking geldig. Maar geheel op dezelfde wijze zal een Griek in onze dagen de taal van Herodotus in zijne tegenwoordige spraak kunnen overbrengen, zonder aan de woordvoeging of periodenbouw iets te veranderen, al zijn daar drie en twintig eeuwen tusschen verloopen.		"Talrijke plaatsen", schrijft de Heer C., "zijn woord voor woord in hedendaagsch Hollandsch of Friesch over te schrijven, zonder dat men eenige omzetting behoeft te maken, om een behoorlijken stijl te hebben." Dit had hij van het geheele boek kunnen zeggen, om de eenvoudige reden, dat de verschillende schrijvers zich in de gewone spreektaal uitdrukken, die zoo natuurlijk is, dat men die zelfde zaken bezwaarlijk anders zeggen of schrijven kan. Tusschen dezen verhalenden stijl, en den dorren stijl van wetten, contracten en testamenten, waarin alles bestaat, wat wij tot nu toe in de O. Friesche taal bezaten, is gene vergelijking geldig. Maar geheel op dezelfde wijze zal een Griek in onze dagen de taal van Herodotus in zijne tegenwoordige spraak kunnen overbrengen, zonder aan de woordvoeging of periodenbouw iets te veranderen, al zijn daar drie en twintig eeuwen tusschen verloopen.

	Evenzoo is het met sommige woorden en uitdrukkingen, waarop de Heer C. vervolgens aanmerking maakt. Die woorden en uitdrukkingen of zegswijzen bestaan nog en zijn nog in gebruik; maar dat bewijst niet dat zij voorlang, voor eeuwen niet bestonden en gebezigd werden. Het is niet mogelijk van eenig woord den tijd van zijn ontstaan aan te wijzen, tenzij namen van zaken, die zelve van later tijd en oorsprong zijn. De woorden en uitdrukkingen, waaruit eene taal bestaat, zijn toch wel even oud als de taal zelve. Als er bl. 8 staat: "tha thene Magy thàt anda nôs kryg," dan zal men toch niet beweren, dat er eens een tijd was, waarin de menschen geene neuzen hadden of geene gewaarwordingen in den neus kregen enz. enz.,		Evenzoo is het met sommige woorden en uitdrukkingen, waarop de Heer C. vervolgens aanmerking maakt. Die woorden en uitdrukkingen of zegswijzen bestaan nog en zijn nog in gebruik; maar dat bewijst niet dat zij voorlang, voor eeuwen niet bestonden en gebezigd werden. Het is niet mogelijk van eenig woord den tijd van zijn ontstaan aan te wijzen, tenzij namen van zaken, die zelve van later tijd en oorsprong zijn. De woorden en uitdrukkingen, waaruit eene taal bestaat, zijn toch wel even oud als de taal zelve. Als er bl. 3 staat: "tha thene Magy thàt anda nôs kryg," dan zal men toch niet beweren, dat er eens een tijd was, waarin de menschen geene neuzen hadden of geene gewaarwordingen in den neus kregen, enz. enz., bl. 16 en elders: "falikant ut kuma." Dat woord falikant komt in de oudste Friesche en Hollandsche stukken, die er bestaan, reeds voor, en wel als zelfstandig naamwoord, ''zonder argelist en falikant'', of als bijwoord: ''falikant uitkomen'', daarnevens staat als bijvoegelijk naamwoord: ''mislikande'' b.v. "en mislikande dânte fon en diar," eene wanstaltige gedaante van een dier, d.i. eene gedaante die weinig of niet gelijkt op het voorwerp. Dit ''mislikande'' vindt men ook verkort tot ''mislik'' (Oude Friesche wetten, Leeuwarden 1782, bl. 6), 't geen wij nog wel bezigen in de uitdrukkingen, ''dat is eene mislijke zaak, dat ziet er mislijk uit.'' Even als nu ''mislikande'', zamengesteld is uit ''mis'' en ''likande'', zoo zal ook het b.v. naamwoord ''falikande'', waarvan ''falikant'' ontleend is, bestaan uit ''fa'' en ''likande''; ''fa'' in het Deensch ''faa'' (weinig) komt in het Handschrift bl. 189 voor als ''fê'', "men jvd wil ik jo vppen lek wysa thàt fê bêtre sy," maar thans wil ik u op een gebrek wijzen, dat ''weinig'' beter is, bl. 149. "Net krekt lik". ''Net'' beteekent hier geen ''niet'', 't welk in het HS altijd ''navt'' is en onderscheiden van ''nawet, niets'': maar "net lik" en "krekt lik" beteekent beide ''volkomen gelijk'' en "net krekt lik" is eene door verdubbeling versterkte uitdrukking.

	bl. 16 en elders: "falikant ut kuma." Dat woord falikant komt in de oudste Friesche en Hollandsche stukken, die er bestaan, reeds voor, en wel als zelfstandig naamwoord, ''zonder argelist en falikant'', of als bijwoord: ''falikant uitkomen'', daarnevens staat als bijvoegelijk naamwoord: ''mislikande'' b.v. "en mislikande dânte fon en diar," eene wanstaltige gedaante van een dier, d.i. eene gedaante die weinig of niet gelijkt op het voorwerp. Dit ''mislikande'' vindt men ook verkort tot ''mislik'' (Oude ~~Friesch~~ wetten, Leeuwarden 1782, bl. 6), 't geen wij nog wel bezigen in de uitdrukkingen, ''dat is eene mislijke zaak, dat ziet er mislijk uit.'' Even als nu ''mislikande'', zamengesteld is uit ''mis'' en ''likande'', zoo zal ook het b.v. naamwoord ''falikande'', waarvan ''falikant'' ontleend is, bestaan uit ''fa'' en ''likande''; ''fa'' in het Deensch ''faa'' (weinig) komt in het Handschrift bl. 189 voor als ''fê'', "men jvd wil ik jo vppen lek wysa thàt fê bêtre sy," maar thans wil ik u op een gebrek wijzen, dat ''weinig'' beter is.

	bl. 149 "Net krekt lik". ''Net'' beteekent hier geen ''niet'', 't welk in het HS altijd ''~~naut~~'' is en onderscheiden van ''nawet, niets'': maar "net lik" en "krekt lik" beteekent beide ''volkomen gelijk'' en "net krekt lik" is eene door verdubbeling versterkte uitdrukking.

	In andere opmerkingen vergeet de Heer C. dat het HS niet in hetzelfde dialekt geschreven is als de O.F. wetten; deze vertoonen de taal tusschen het Vlie en de Lauwers; dat de taal tusschen het Vlie en de Kinnem. Vandaar komt het gebruik van ''nêi, naar'', tegenover ''to'', van ''lik as'' tegenover ''lik sa''. Vandaar komt het ook dat in het HS woorden aangetroffen worden, die men nergens terug vindt dan in Noordholland, b.v. ''hêmisdêgum, heemsdagen'', voor ''onlangs'': ''nol'' in de beteekenis van eene kleine ''ronde'' terp. Dit ''nol'' is verwant met ''nul'', welke benaming ontleend is aan de ''ronde'' gedaante van het cijfer. Het woord ''nul'' heeft niets uit te staan met het Latijnsche ''nullus''.		In andere opmerkingen vergeet de Heer C. dat het HS niet in hetzelfde dialekt geschreven is als de O.F. wetten; deze vertoonen de taal tusschen het Vlie en de Lauwers; dat de taal tusschen het Vlie en de Kinnem. Vandaar komt het gebruik van ''nêi, naar'', tegenover ''to'', van ''lik as'' tegenover ''lik sa''. Vandaar komt het ook dat in het HS woorden aangetroffen worden, die men nergens terug vindt dan in Noordholland, b.v. ''hêmisdêgum, heemsdagen'', voor ''onlangs'': ''nol'' in de beteekenis van eene kleine ''ronde'' terp. Dit ''nol'' is verwant met ''nul'', welke benaming ontleend is aan de ''ronde'' gedaante van het cijfer. Het woord ''nul'' heeft niets uit te staan met het Latijnsche ''nullus''.
Line 213:		Line 209:
	De Heer Colmjon meent eene opzettelijke verknoeijing te zien in de woorden ''amering'' en ''salthatha''. Die woorden zijn volkomen goed. ''Amering'' in later tijd verbasterd tot ''amery'' werd niet meer verstaan, en daarom heeft men er eene afleiding voor verzonnen. Het woord ''amering'' is te vinden bij Kiliaan en beteekent ''vonk''. In een ''amering'' wil zeggen, binnen het korte oogenblik, dat eene vonk duurt.		De Heer Colmjon meent eene opzettelijke verknoeijing te zien in de woorden ''amering'' en ''salthatha''. Die woorden zijn volkomen goed. ''Amering'' in later tijd verbasterd tot ''amery'' werd niet meer verstaan, en daarom heeft men er eene afleiding voor verzonnen. Het woord ''amering'' is te vinden bij Kiliaan en beteekent ''vonk''. In een ''amering'' wil zeggen, binnen het korte oogenblik, dat eene vonk duurt.

	''Salthatha'' altijd geschreven ''salth-âtha'' is zamengesteld uit ''salth'', verkort voor ''sellath'', gekocht, en ''âtha'' makkers, strijdmakkers, en beteekent dus gekochte (of gehuurde) strijders, huurtroepen. Het wordt nooit van de Friesen gebruikt; de Friesche krijgslieden worden steeds ''wêrar'' landverdedigers genoemd. Alleen de vreemde vooral Asiatische Koningen hebben ''salth-~~atha~~'' huurlingen in dienst.		''Salthatha'' altijd geschreven ''salth-âtha'' is zamengesteld uit ''salth'', verkort voor ''sellath'', gekocht, en ''âtha'' makkers, strijdmakkers, en beteekent dus gekochte (of gehuurde) strijders, huurtroepen. Het wordt nooit van de Friesen gebruikt; de Friesche krijgslieden worden steeds ''wêrar'' landverdedigers genoemd. Alleen de vreemde vooral Asiatische Koningen hebben ''salth-âtha'' huurlingen in dienst.

	''Lunsyakte'' is eene schrijffout, ontstaan door het kleine verschil tusschen de vorm van de letters ''n'' en ''ng''. ''Lungsyakte'' is de natuurlijke naam voor eene ziekte, waaraan het vee blootgestaan heeft, zoolang als het longen heeft gehad. Daarom is het een dwaas beweeren, dat de longziekte voor 1693 niet bestaan heeft, omdat men dan eerst een bepaald bericht daarvan in Hessen vindt. Al is dit laatste waar, dan is het nog geen bewijs, dat niet veele ~~andere~~ berichten zijn verloren geraakt, en dat er niet ontelbaar veele dingen gebeurd zijn, waarvan geen bericht tot ons gekomen is.		''Lunsyakte'' is eene schrijffout, ontstaan door het kleine verschil tusschen de vorm van de letters ''n'' en ''ng''. ''Lungsyakte'' is de natuurlijke naam voor eene ziekte, waaraan het vee blootgestaan heeft, zoolang als het longen heeft gehad. Daarom is het een dwaas beweeren, dat de longziekte voor 1693 niet bestaan heeft, omdat men dan eerst een bepaald bericht daarvan in Hessen vindt. Al is dit laatste waar, dan is het nog geen bewijs, dat niet veele oudere berichten zijn verloren geraakt, en dat er niet ontelbaar veele dingen gebeurd zijn, waarvan geen bericht tot ons gekomen is.

	Te stellen dat alles waarvan wij geen beright hebben, ook nooit gebeurd is, moet wel de grootste ongerijmdheid genoemd worden. Bovendien komt het gebrek aan een bepaald bericht mede voort uit de gewoonte der oude Kronijkschrijvers, die bij alle besmettelijke en doodelijke ziekten, zoo bij menschen als bij vee altijd onbepaald spreken van eene pest.		Te stellen dat alles waarvan wij geen beright hebben, ook nooit gebeurd is, moet wel de grootste ongerijmdheid genoemd worden. Bovendien komt het gebrek aan een bepaald bericht mede voort uit de gewoonte der oude Kronijkschrijvers, die bij alle besmettelijke en doodelijke ziekten, zoo bij menschen als bij vee altijd onbepaald spreken van eene pest.

	Intusschen houd ik in dit geval de beschrijving van eene veeziekte bij Silius Italicus XIV, 582—612, voor een bepaald bericht, omdat daarin de ''longen'' als voorname zetel van het kwaad voorkomen. Dat nu die beschrijving uit een geneeskundig oogpunt beschouwd onnaauwkeurig en verward schijnt, komt daarvandaan, dat Silius ~~ltalicus~~ geen geneeskundige was, maar een dichter.		Intusschen houd ik in dit geval de beschrijving van eene veeziekte bij Silius Italicus XIV, 582—612, voor een bepaald bericht, omdat daarin de ''longen'' als voorname zetel van het kwaad voorkomen. Dat nu die beschrijving uit een geneeskundig oogpunt beschouwd onnaauwkeurig en verward schijnt, komt daarvandaan, dat Silius Italicus geen geneeskundige was, maar een dichter.

	Een groot gewicht legt de Heer C. op het ''skriffilt'', dat in het boek meermalen voorkomt, en dat hij verkiest gelijk te stellen met ons ''linnen papier''. Doch hij weet niet, dat met de uitvinding van dit laatste bedoeld wordt de vervaardiging van papier uit ''linnen lompen''. Hoe nu dat ''skriffilt'' er uit zag en op welke wijze het vervaardigd werd, weten wij niet. Alleen wordt er bericht, dat men daartoe linnent of als surrogaat ''pompablêdar'' bezigde.		Een groot gewicht legt de Heer C. op het ''skriffilt'', dat in het boek meermalen voorkomt, en dat hij verkiest gelijk te stellen met ons ''linnen papier''. Doch hij weet niet, dat met de uitvinding van dit laatste bedoeld wordt de vervaardiging van papier uit ''linnen lompen''. Hoe nu dat ''skriffilt'' er uit zag en op welke wijze het vervaardigd werd, weten wij niet. Alleen wordt er bericht, dat men daartoe linnent of als surrogaat ''pompablêdar'' bezigde.

	Doch wat is nu ''linnent''? op bl. 95 lezen wij: "hira hemeth is linnent, hira to-hnekka wol, thàt hju selva spon ànd wêvade." Daaruit blijkt, dat met ''linnent'' bedoeld wordt, wat wij ''vlas'' noemen. Nu is zeker een vilt uit vlas zamengestampt eene zeer grove en ruwe stof, en al was zij dicht en effen genoeg om er met een ~~penscel~~ op te kunnen schrijven, toch met papier niet te vergelijken.		Doch wat is nu ''linnent''? Op bl. 95 lezen wij: "hira hemeth is linnent, hira to-hnekka wol, thàt hju selva spon ànd wêvade." Daaruit blijkt, dat met ''linnent'' bedoeld wordt, wat wij ''vlas'' noemen. Nu is zeker een vilt uit vlas zamengestampt eene zeer grove en ruwe stof, en al was zij dicht en effen genoeg om er met een penseel op te kunnen schrijven, toch met papier niet te vergelijken.

	Zeer juist wordt daarom dit onderscheid ook in acht genomen, door Hiddo oera Linda die in 1256 het afschrift gemaakt heeft op ''wrlandisk pampyer'', en daarbij niet het inheemsche woord ''skriffilt'', maar het uitheemsche ''papier'' bezigt. ''Skriffilt'' en ''papier'' is dus geenszins hetzelfde.		Zeer juist wordt daarom dit onderscheid ook in acht genomen, door Hiddo oera Linda die in 1256 het afschrift gemaakt heeft op ''wrlandisk pampyer'', en daarbij niet het inheemsche woord ''skriffilt'', maar het uitheemsche ''papier'' bezigt. ''Skriffilt'' en ''papier'' is dus geenszins hetzelfde.

	Een ding staat ~~onlochenbaar~~ vast, dat het Handschrift geschreven is op eene papiersoort, die in de 13e eeuw nog in Spanje vervaardigd werd, en na dien tijd niet meer voorkomt. Slechts een enkeld stukje van zulk papier als monster zal men misschien in de verzameling van een of ander oudheidkundige nog vinden, maar anders kan niemand de weergade daarvan aanwijzen.		Een ding staat onloochenbaar vast, dat het Handschrift geschreven is op eene papiersoort, die in de 13e eeuw nog in Spanje vervaardigd werd, en na dien tijd niet meer voorkomt. Slechts een enkeld stukje van zulk papier als monster zal men misschien in de verzameling van een of ander oudheidkundige nog vinden, maar anders kan niemand de weergade daarvan aanwijzen.

	Een gelijksoortig papier treft men aan in de Keizerlijke Bibliotheek te Petersburg in de oudste Chinesche documenten. Dit vernam ik van den Heer B. Lasonder, Predikant te Acquoij, die een geruimen tijd te Petersburg vertoefd en de Keizerlijke Bibliotheek bezocht heeft, en bij mij aan huis het Handschrift ziende, terstond de gelijksoortigheid van dit Arabische katoen-papier met het Chineesche herkende.		Een gelijksoortig papier treft men aan in de Keizerlijke Bibliotheek te Petersburg in de oudste Chinesche documenten. Dit vernam ik van den Heer B. Lasonder, Predikant te Acquoij, die een geruimen tijd te Petersburg vertoefd en de Keizerlijke Bibliotheek bezocht heeft, en bij mij aan huis het Handschrift ziende, terstond de gelijksoortigheid van dit Arabische katoen-papier met het Chineesche herkende.

	Verder verwijs ik den lezer omtrent deze geheele zaak naar mijn verslag daarover bij het ~~Friesch~~ Genootschap uitgebracht: want de laatste bedenking van den Heer Colmjon in het postscriptum geuit, dat het Geschrift vervaardigd zoude zijn na den jare 1853, is te bespottelijk om er op te antwoorden, en beleedigend voor den eigenaar.		Verder verwijs ik den lezer omtrent deze geheele zaak naar mijn verslag daarover bij het Friesche Genootschap uitgebracht; want de laatste bedenking van den Heer Colmjon in het postscriptum geuit, dat het Geschrift vervaardigd zoude zijn na den jare 1853, is te bespottelijk om er op te antwoorden, en beleedigend voor den eigenaar.

	Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].		Dr. [[Jan G. Ottema\|J.G. Ottema]].